Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
20.6.2 Soorten constituenten als voorzetselvoorwerp
Het voorzetselvoorwerp is altijd een adpositieconstituent, zoals in de voorbeelden (1)-(3) of een afhankelijke zin, zoals in de voorbeelden (4)-(5):
1Geef je nog om Hans?
2Hij had spijt van zijn daden.
3Wij wachten altijd op elkaar.
4Denk erom dat je niemand overslaat.
5aDe acteur is er niet bang voor om zijn status als tieneridool te verliezen.
bDe acteur is niet bang om zijn status als tieneridool te verliezen.
In de voorbeelden (4) en (5a) wordt het voorzetselvoorwerp in de afhankelijke zin voorafgegaan door een voorlopig voorzetselvoorwerp (erom, er ... voor). Bij sommige gezegden, zoals bang zijn voor, kan dit voorlopig voorzetselvoorwerp worden weggelaten (5b). Het ‘vaste’ voorzetsel bij het gezegde is dan dus niet in de zin aanwezig.
Verder lezen
Adpositieconstituenten
Er zijn twee soorten adpositieconstituenten die kunnen optreden als voorzetselvoorwerp. In de eerste plaats zijn dat adpositieconstituenten met een voorzetsel, oftewel voorzetselconstituenten, net als in (1)-(3) hierboven:
6Voorzetselconstituent
aWe blijven zoeken naar het precieze probleem.
CHN
bDe politie is op de hoogte van deze vorm van overlast.
CHN
cHeeft u zich vergist in die partij?
CHN
dDeelnemers kunnen rekenen op een goodiebag.
CHN
eHij twijfelde over alles.
CHN
Voorzetselconstituent met een bijzin als complement
Verdieping
Voorzetselconstituent met een bijzin als complement
In (6) bestaat de voorzetselconstituent steeds uit het vaste voorzetsel en een nominale constituent. Bij sommige gezegden kan de voorzetselconstituent ook bestaan uit het vaste voorzetsel en een bijzin (zie ook 17.1.4.1 Adpositieconstituenten met een bijzin als complement):
iZe zijn perfect op de hoogte van wie je bent.
iiWe hebben al geïnformeerd naar wat de mogelijkheden zijn met het gebouw.
CHN
iiiIedereen klaagt over hoe duur Londen is.
CHN
Daarnaast kunnen ook adpositieconstituenten zoals die in (7) fungeren als voorzetselvoorwerp. Daarin wordt het vaste voorzetsel voorafgegaan door een van de zeven voornaamwoordelijke bijwoorden: er, hier, daar, waar, ergens, nergens en overal.
7 Adpositieconstituent met een voornaamwoordelijk bijwoord
aWe blijven ernaar zoeken.
bDe politie is hiervan op de hoogte.
cHeeft u zich daarin vergist?
dWaar kunnen deelnemers op rekenen?
eHij twijfelde ergens/nergens/overal over.
Een voornaamwoordelijk bijwoord wordt gebruikt in combinatie met een voorzetsel om te verwijzen naar dieren en (concrete en abstracte) dingen. Het voorzetsel volgt het voornaamwoordelijk bijwoord direct, of staat iets verderop in de zin.
Geen voorzetselvoorwerp: Nu ben je erbij!
Verdieping
Geen voorzetselvoorwerp: Nu ben je erbij!
Bij een aantal vaste uitdrukkingen lijkt ook een voorzetselvoorwerp voor te komen:
iNu ben je erbij, Hamlet.
iiWelke voedingsgewoonten houden ze erop na?
CHN
iiiMarnix is een provocateur, hij doet het erom.
CHN
In tegenstellingen tot de andere voorbeelden hierboven verwijzen erbij, erop en erom in deze uitdrukkingen niet naar een entiteit in de wereld. We beschouwen ze daarom niet als voorzetselvoorwerpen, maar als een deel van het gezegde: erbij zijn, erop nahouden en het erom doen.
In eerdere versies van de ANS werden deze gevallen wel als voorzetselvoorwerp gezien, zij het als 'loos' voorzetselvoorwerp (Geerts e.a. 1984: 853, ANS2 ). Zie ook Taaladvies.net .
Andere adpositieconstituenten dan voorzetselconstituenten en die met voornaamwoordelijke bijwoorden kunnen niet fungeren als voorzetselvoorwerp. De achterzetselconstituent de tuin in en de omzetselconstituent op enkele dingen na zijn bijwoordelijke bepalingen, geen voorzetselvoorwerp:
8Donorio loopt de tuin in.
9Ze stellen het goed, op enkele dingen na.
Afhankelijke zinnen
Een voorzetselvoorwerp kan ook uitgedrukt worden door een afhankelijke zin: een voorzetselvoorwerpszin. Dat kan een volledige bijzin zijn, of een beknopte bijzin. Het is dan altijd mogelijk om een voorlopig voorzetselvoorwerp in de rompzin te hebben zoals ervan en erop in de voorbeelden (10)-(11) hieronder (onderstreept).
Hierin onderscheiden voorzetselvoorwerpszinnen zich van afhankelijke zinnen die fungeren als lijdend voorwerp of oorzakelijk voorwerp: die kunnen namelijk niet voorafgegaan worden door een voorlopig voorzetselvoorwerp.
iaDe chauffeur beweert dat het geld in zijn vrachtwagen ligt.lijdend voorwerp
bDe chauffeur beweert erin/erover/erop/… dat het geld in zijn vrachtwagen ligt.uitgesloten
iiaIk ben het beu dat je me als vuile vis behandelt.oorzakelijk voorwerp
bIk ben het erin/erover/erop/… beu dat je me als vuile vis behandelt.uitgesloten
Het voorlopig voorzetselvoorwerp bestaat uit er en het vaste voorzetsel bij het gezegde (overtuigen van, rekenen op). De afhankelijke zin is het eigenlijke voorzetselvoorwerp (gecursiveerd).
10Ik ben (ervan) overtuigd dat we op de goede weg zijn.
OpenSoNaR
11We rekenen erop dat het uitstel geen afstel wordt.
OpenSoNaR
Het gebruik van het voorlopig voorzetselvoorwerp is niet altijd verplicht en staat in die gevallen in de voorbeelden tussen haakjes.
Een volledige bijzin kan normaal gezien enkel ingeleid worden door de voegwoorden dat en of (12)-(13), of door een vragend bijwoord of vragend voornaamwoord, zoals hoe, waar en wie (14)-(15).
12Ik ben (erover) teleurgesteld dat de proef niet is gelukt.
13Ik twijfel (erover) of het een goed idee is.
14M'hoteb informeerde (ernaar) hoe het met mijn knie was.
15De netbeheerders zijn (er) dan meteen ook (van) op de hoogte wie waar werken uitvoert.
Afhankelijke zinnen ingeleid door als of wanneer
Verdieping
Afhankelijke zinnen ingeleid door als of wanneer
Welke functie vervullen afhankelijke zinnen die ingeleid worden door een voorwaardelijk voegwoord zoals als in (i) of wanneer in (ii)? We beschouwen ze niet als voorzetselvoorwerp bij het gezegde begrip hebben, maar als een bepaling van voorwaarde bij dat gezegde.
Zie Taalportaal  voor een vergelijkbare analyse en meer argumentatie.
iIn veel gevallen hadden ze er ook begrip voor als die Vlamingen zich niet altijd in het Frans konden uitdrukken.
iiIk heb er begrip voor wanneer iets zoek raakt.
Internet, geraadpleegd 18 maart 2023
Een argument voor deze analyse is dat de voorwaardelijke betekenis van de afhankelijke zin bewaard blijft: het begrip voor de Vlamingen in (i) wordt bijvoorbeeld enkel bewaarheid als die Vlamingen zich niet in het Frans kunnen uitdrukken. Zulke afhankelijke zinnen komen dan ook enkel voor bij gezegden waar een voorwaardelijke betekenis zinnig is, zoals begrip hebben.
Ook beknopte bijzinnen kunnen voorzetselvoorwerp zijn, al dan niet ingeleid door om.
16De band genoot ervan om op te treden.
CHN
17De ouders hebben (er) toen (op) aangedrongen om de zaak weer te bekijken.
CHN
18We streven ernaar om zes races per jaar te organiseren.
CHN
19Ik geniet ervan mijn kinderen weer allemaal onder een dak te hebben.
CHN
20De douane zou (er) tot zes keer toe (op) aangedrongen hebben de gevaarlijke lading te verwijderen.
CHN
21Hij streeft ernaar onsterfelijk te worden.
CHN
Geen vooropplaatsing van voorzetselvoorwerpszinnen
Verdieping
Geen vooropplaatsing van voorzetselvoorwerpszinnen
Afhankelijke zinnen die fungeren als voorzetselvoorwerp kunnen niet op de eerste zinsplaats staan:
iaIk ben er teleurgesteld over dat de proef niet is gelukt.
bDat de proef niet is gelukt, ben ik erover teleurgesteld.uitgesloten
Hierin verschilt het voorzetselvoorwerp van het lijdend voorwerp en het oorzakelijk voorwerp, waarbij de afhankelijke zin wél op de eerste zinsplaats kan staan.
iiDat ik naar school moest, haatte ik.lijdend voorwerp
iiiDat er zulke politieke spelletjes worden gespeeld, ben ik echt beu.oorzakelijk voorwerp
Wel kan een voorzetselvoorwerpszin in de aanloop geplaatst worden, tenminste als hij in de zin herhaald wordt door een andere adpositieconstituent:
ivDat negentig procent van haar klanten na een jaar nog steeds op zijn gewicht is, daar gaat Sonja prat op.
Soms lijkt het alsof een afhankelijke zin als voorzetselvoorwerp in de aanloop niet de gewoonlijke vorm van een afhankelijke zin heeft, maar die van een hoofdzin. Zulke zinnen analyseren we als een nevenschikking van twee hoofdzinnen. We vatten de eerste zin (Die reserves zouden een keer opraken) dus niet op als voorzetselvoorwerp bij de zin na de komma.
Het gaat hier om een nevenschikking zonder verbindingswoord, ofwel asyndeton.
vDie reserves zouden een keer opraken, daarvan waren we ons bewust.
Wel of geen voorlopig voorzetselvoorwerp?
Er is op dit moment nog niet precies in kaart gebracht wanneer het voorlopig voorzetselvoorwerp wel of niet gebruikt wordt. Wel lijken er verschillen te zijn tussen verschillende gezegden. Zo is bij een aantal gezegden het voorlopig voorzetselvoorwerp altijd aanwezig, zoals bij wachten in (22), of vrijwel altijd, zoals bij genieten in (23).
22aHij wacht erop dat je die fout maakt.
bHij wacht dat je die fout maakt.uitgesloten
23aIk geniet ervan dat ik weer bij PSV speel.
bIk geniet dat ik weer mag voetballen. ST? Deze constructie komt af en toe voor in standaardtalige contexten. Het is twijfelachtig of die tot de (informele) standaardtaal kan worden gerekend.
Andere gezegden lijken vaak zonder voorlopig voorzetselvoorwerp voor te komen, zoals aarzelen:
24aIk heb er lang over geaarzeld of het wel kies was.
bIk heb geaarzeld of ik zou reageren.
Weer andere komen vaker met dan zonder voorlopig voorzetselvoorwerp voor, zoals instemmen en zich ergeren:
25aZe hebben ermee ingestemd dat alles gefilmd wordt.
bEuropa heeft ingestemd dat de VS allerlei gegevens over de passagiers krijgen.
26aPierre ergerde zich eraan dat de knul als een volwassen misdadiger werd behandeld.
bBelfor ergert zich dat hij het nieuws van de media moet vernemen.
Het voorlopig voorzetselvoorwerp bij beknopte bijzinnen
Verdieping
Het voorlopig voorzetselvoorwerp bij beknopte bijzinnen
Borms (2018) gaat voor 50 veelvoorkomende gezegden met een beknopte bijzin als voorzetselvoorwerp na in hoeverre ze met een voorlopig voorzetselvoorwerp voorkomen in het Corpus Hedendaags Nederlands. Ze noemt er 20 die altijd of vrijwel altijd met een voorlopig voorzetselvoorwerp voorkomen, waaronder streven (naar), zich hoeden (voor), ontkomen (aan), terugdeinzen (voor), rekenen (op) en piekeren (over):
De voorbeelden in (i)-(v) komen uit Borms (2018).
iAhold streeft ernaar het nettoresultaat de komende vijf jaar te verdubbelen.
iiOp een gegeven moment ontkom je er niet aan om een extra trein in te zetten.
iiiTegenwoordig piekert Moen er niet over om te jagen.
Vier komen altijd of vrijwel altijd zonder voorlopig voorzetselvoorwerp voor, allemaal met het vaste voorzetsel tot: aanmoedigen (tot), aansporen (tot), noodzaken (tot) en overreden (tot).
ivHet cabinepersoneel wordt niet ontslagen maar aangemoedigd ander werk te zoeken.
vDe politie overreedt arrestanten om snel een handtekening te zetten.
Bij de helft van de onderzochte gezegden zijn beide varianten dus een mogelijkheid. Bij sommige komt de variant met voorlopig voorzetselvoorwerp vaker voor, zoals bij aandringen (op), instemmen (met) en neigen (tot). Bij andere komt de variant zonder voorlopig voorzetselvoorwerp vaker voor, zoals bij verleiden (tot), overhalen (tot) en openstaan (voor). En bij enkele gezegden komen beide varianten ongeveer even vaak voor, zoals bij aanzetten (tot) en toestemmen (in).
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Dirk Pijpops januari 2026 Een tussentijdse versie van deze paragraaf werd van commentaar voorzien door Maaike Beliën, Timothy Colleman, Frank Landsbergen en Freek Van de Velde. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit hoofdstuk berust bij de redacteur(en).
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 hoofdstuk 20,../../data/archief/ans2/e-ans/20/06/body.html;
    Interessante links