Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
20.7.2 Soorten constituenten als oorzakelijk voorwerp
Het oorzakelijk voorwerp is altijd een nominale constituent, zoals in (1), of een afhankelijke zin, zoals in (2).
1We zijn iets geweldigs op het spoor.
2Ik ben gewoon dat ze me aanvallen.
De enige uitzondering hierop vormen enkele gezegden die een waardering uitdrukken. Hierbij kan een oorzakelijk voorwerp voorkomen in de vorm van een bijwoordelijke constituent, zoals in (3), of een adpositieconstituent, zoals in (4).
3Deze groep is beter gewend. Ze hebben ooit voor duizenden mensen opgetreden.
CHN
4Waar wil je verstoppertje spelen? Ik ben in de tuin beu.
Bij sommige gezegden kan dezelfde participant niet alleen worden uitgedrukt met een oorzakelijk voorwerp, maar ook met een voorzetselvoorwerp.
Andere gezegden waarbij dit kan, zijn beu/moe/zat zijn (van) en gewoon zijn (aan).
5aZe is zich haar verantwoordelijkheid bewust.oorzakelijk voorwerp
bZe is zich van haar verantwoordelijkheid bewust.voorzetselvoorwerp
6aIndia, Bangladesh, Nepal en Birma zijn hevige moessonregens gewend.oorzakelijk voorwerp
bIndia, Bangladesh, Nepal en Birma zijn aan hevige moessonregens gewend.voorzetselvoorwerp
CHN
Als het oorzakelijk voorwerp een afhankelijke zin is, kan dat bij bepaalde gezegden voorafgegaan worden door een voorlopig oorzakelijk voorwerp, het:
7Ik ben het zat dat dingen niet bespreekbaar zijn.
CHN
8Iedere zin is het waard om beluisterd te worden.
CHN
Verder lezen
Nominale constituenten
Alle nominale constituenten kunnen als oorzakelijk voorwerp fungeren. Voorbeelden zijn:
9Men is een aantal kamikazes op het spoor.
10Ik ben dat gemis al gewoon.
11Daarmee was ze ook de eerste aap die een menselijke taal meester was.
Dit geldt dus ook voor elk van de drie type nominalisaties:
12Ik ben je gehuil beu.nominalisatie type 1
13Na 13 jaar Humo is de Coninck het interviewen van bekende Vlamingen beu.nominalisatie type 2
14Ik ben die pillen slikken beu.nominalisatie type 3
Afhankelijke zinnen
Sommige gezegden kunnen een afhankelijke zin als oorzakelijk voorwerp hebben. Dat kan een volledige bijzin zijn, zoals in (15), of een beknopte bijzin, al dan niet met om, zoals in (16):
15Wees indachtig dat het leven elk moment kan eindigen.
16Ze is van plan (om) te stoppen met acteren.
CHN
Soms is het niet duidelijk of de bijzin een oorzakelijk voorwerp is of een voorzetselvoorwerp; beide analyses zijn dan mogelijk. Dit komt voor bij gezegden die zowel een oorzakelijk voorwerp als een voorzetselvoorwerp kunnen hebben, zoals gewend zijn (aan) en zich bewust zijn (van):
17aIk ben gewend dat je 's nachts de schuilkelder in moet.
CHN
bIk ben me bewust dat mij zondag een heel moeilijke namiddag wacht.
Die dubbelzinnigheid is er niet in (18) en (19). De bijzinnen in (18) zijn een oorzakelijk voorwerp, want ze worden voorafgegaan door het, het voorlopig oorzakelijk voorwerp. En de bijzinnen in (19) zijn een voorzetselvoorwerp, want ze worden voorafgegaan door een voorlopig voorzetselvoorwerp: eraan in (19a) en ervan in (19b).
18Oorzakelijk voorwerp
aWe zijn het gewend dat diensten op het internet gratis zijn.
CHN
bVeel mensen zijn het zich niet eens bewust dat ze in overtreding zijn.
CHN
19Voorzetselvoorwerp
aIedereen is eraan gewend dat het gratis is.
CHN
bWij zijn ons ervan bewust dat er iets moet gebeuren.
CHN
Ook als de afhankelijke zin op de eerste zinsplaats staat is er geen dubbelzinnigheid: een voorzetselvoorwerpszin kan niet op de eerste zinsplaats staan, dus de afhankelijke zinnen in (20) zijn oorzakelijk voorwerp.
20Oorzakelijk voorwerp
aDat Cedric vaak met zijn oudste broer wordt vergeleken, is hij gewend.
CHN
bDat we nog een lange en moeilijke weg te gaan hebben, zijn we ons bewust.
Wel of geen voorlopig oorzakelijk voorwerp?
Als het oorzakelijk voorwerp de vorm heeft van een afhankelijke zin, kan het worden voorafgegaan door het, zoals in (21)-(22). In zulke zinnen noemen we het het voorlopig oorzakelijk voorwerp en de afhankelijke zin het eigenlijke oorzakelijk voorwerp.
21Ik ben het zat om altijd aardappelen te koken.
22Ik ben het beu dat iedereen zich met mijn leven bemoeit.
Hierbij geldt, net als bij het voorlopig lijdend voorwerp, dat er variatie bestaat tussen de gezegden in het gebruik van een voorlopig oorzakelijk voorwerp.
Zie ook Borms (2018).
Een eerste groep gezegden wordt (vrijwel) altijd met een voorlopig oorzakelijk voorwerp gebruikt, zoals zat zijn en beu zijn in (21) en (22). Een tweede groep gezegden lijkt uitsluitend zonder voorlopig oorzakelijk voorwerp voor te komen, zoals van plan/van zins/voornemens zijn:
23Ze is niet van plan om te verhuizen.
24Het bestuur is niet van zins om spelers te laten vertrekken.
25Bent u voornemens dat te doen?
Tot slot is er een derde groep gezegden die zowel met als zonder voorlopig oorzakelijk voorwerp voorkomen. Daarvan komen moe/waard/zich bewust zijn meestal voor mét voorlopig oorzakelijk voorwerp, gewend zijn meestal zonder, en gewoon zijn in ongeveer gelijke mate met of zonder voorlopig oorzakelijk voorwerp:
26Ik ben (het) moe om voor de gek gehouden te worden.
27Hij is (het) gewend dat mensen naar hem luisteren.
28Wij zijn (het) gewoon om het zo te doen.
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taaladvies
    Dagenta
    Taalportaal
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Dirk Pijpops januari 2026 Een tussentijdse versie van deze paragraaf werd van commentaar voorzien door Maaike Beliën, Timothy Colleman, Frank Landsbergen en Freek Van de Velde. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit hoofdstuk berust bij de redacteur(en).
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 hoofdstuk 20,../../data/archief/ans2/e-ans/20/07/body.html;
    Interessante links