20.7.2 Soorten constituenten als oorzakelijk voorwerp
Het oorzakelijk voorwerp is altijd een nominale
constituent, zoals in (1), of een afhankelijke zin, zoals in (2).
1We zijn iets
geweldigs op het spoor.
2Ik ben gewoon
dat ze me aanvallen.
De enige uitzondering hierop vormen enkele gezegden die een waardering
uitdrukken. Hierbij kan een oorzakelijk voorwerp voorkomen in de vorm van een
bijwoordelijke constituent, zoals in (3), of een adpositieconstituent, zoals in (4).
3Deze groep is
beter gewend. Ze hebben ooit voor duizenden
mensen opgetreden.
CHN
4Waar wil je verstoppertje
spelen? Ik ben in de tuin
beu.
Bij sommige gezegden kan dezelfde participant niet alleen worden uitgedrukt met
een oorzakelijk voorwerp, maar ook met een voorzetselvoorwerp.
Andere gezegden waarbij dit kan, zijn beu/moe/zat
zijn (van) en gewoon
zijn (aan).
Als het oorzakelijk voorwerp een afhankelijke zin is, kan dat bij bepaalde gezegden
voorafgegaan worden door een voorlopig
oorzakelijk voorwerp,
het:
7Ik ben
het zat dat dingen niet
bespreekbaar
zijn.
CHN
8Iedere zin is
het waard om beluisterd te
worden.
CHN
Verder lezen
Nominale constituenten
Alle nominale constituenten kunnen als oorzakelijk voorwerp fungeren. Voorbeelden
zijn:
9Men is een
aantal kamikazes op het spoor.
10Ik ben dat
gemis al gewoon.
11Daarmee was ze ook de
eerste aap die een menselijke taal meester
was.
Dit geldt dus ook voor elk van de drie
type nominalisaties:
12Ik ben je
gehuil beu.nominalisatie type
1
13Na 13 jaar Humo is de
Coninck het interviewen van bekende Vlamingen
beu.nominalisatie type
2
14Ik ben die
pillen slikken
beu.nominalisatie type
3
Afhankelijke zinnen
Sommige gezegden kunnen een afhankelijke zin als oorzakelijk voorwerp hebben. Dat
kan een volledige bijzin zijn, zoals in (15), of een beknopte bijzin, al dan
niet met om, zoals in
(16):
15Wees indachtig
dat het leven elk moment kan
eindigen.
16Ze is van plan
(om) te stoppen met
acteren.
CHN
Soms is het niet duidelijk of de bijzin een oorzakelijk voorwerp is of een
voorzetselvoorwerp; beide analyses zijn dan mogelijk. Dit komt voor bij gezegden
die zowel een oorzakelijk voorwerp als een voorzetselvoorwerp kunnen hebben, zoals
gewend zijn (aan) en
zich bewust zijn (van):
Die dubbelzinnigheid is er niet in (18) en (19). De bijzinnen in (18) zijn een
oorzakelijk voorwerp, want ze worden voorafgegaan door
het, het voorlopig
oorzakelijk voorwerp. En de bijzinnen in (19) zijn een
voorzetselvoorwerp, want ze worden voorafgegaan door een voorlopig voorzetselvoorwerp:
eraan in (19a) en
ervan in (19b).
Ook als de afhankelijke zin op de eerste zinsplaats staat is er geen
dubbelzinnigheid: een voorzetselvoorwerpszin kan niet op de eerste zinsplaats staan, dus de afhankelijke
zinnen in (20) zijn oorzakelijk voorwerp.
Wel of geen voorlopig oorzakelijk voorwerp?
Als het oorzakelijk voorwerp de vorm heeft van een afhankelijke zin, kan het worden
voorafgegaan door het, zoals in
(21)-(22). In zulke zinnen noemen we
het het voorlopig
oorzakelijk voorwerp en de afhankelijke zin het eigenlijke oorzakelijk
voorwerp.
21Ik ben
het zat om altijd aardappelen te
koken.
22Ik ben
het beu dat iedereen zich met mijn
leven bemoeit.
Hierbij geldt, net als bij het voorlopig lijdend voorwerp, dat er variatie bestaat tussen
de gezegden in het gebruik van een voorlopig oorzakelijk voorwerp.
Zie ook Borms (2018).
Een eerste groep gezegden wordt (vrijwel) altijd met een voorlopig
oorzakelijk voorwerp gebruikt, zoals zat
zijn en beu
zijn in (21) en (22). Een tweede groep gezegden lijkt
uitsluitend zonder voorlopig oorzakelijk voorwerp voor te komen, zoals
van plan/van zins/voornemens
zijn:
23Ze is niet van plan
om te verhuizen.
24Het bestuur is niet van
zins om spelers te laten
vertrekken.
25Bent u voornemens
dat te doen?
Tot slot is er een derde groep gezegden die zowel met als zonder voorlopig
oorzakelijk voorwerp voorkomen. Daarvan komen moe/waard/zich
bewust zijn meestal voor mét voorlopig
oorzakelijk voorwerp, gewend zijn
meestal zonder, en gewoon zijn in
ongeveer gelijke mate met of zonder voorlopig oorzakelijk voorwerp:
26Ik ben
(het) moe om voor de gek gehouden
te worden.
27Hij is
(het) gewend dat mensen naar hem
luisteren.
28Wij zijn
(het) gewoon om het zo te
doen.
Literatuur
Interessante links
ANS
Taaladvies
Dagenta
Taalportaal
Versiegeschiedenis
| versie | redacteur(en) | datum | opmerkingen |
| 3.0 | Dirk Pijpops | januari 2026 | Een tussentijdse versie van deze paragraaf werd van commentaar voorzien door Maaike Beliën, Timothy Colleman, Frank Landsbergen en Freek Van de Velde. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit hoofdstuk berust bij de redacteur(en). |
| 2.1 | januari 2019 | Automatische conversie van ANS 2.0 | |
| 2.0 | W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn | 1997 | hoofdstuk 20,../../data/archief/ans2/e-ans/20/07/body.html; |
