Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • Wikipedia
  • Google
  • DBNL geheel / taalkunde
  • Taaladvies.net
1.1.4.5 Palatalisatie van medeklinkers
In het Nederlands worden de alveolaire obstruenten s, t en de alveolaire nasaal n gepalataliseerd voor de palatale glijklank j. Het allofonische proces van palatalisatie houdt in dat de primaire plaats van articulatie van deze medeklinkers, namelijk alveolair verandert in post-alveolair; s, t, n worden dus respectievelijk ʃ, c, ɲ . Dit wordt geïllustreerd in de voorbeelden in (1a) en (1b).
In leenwoorden zoals genre of jury komt de post-alveolaire wrijfklank ʒ voor, maar aangezien hier niet voldaan wordt aan de voorwaarden voor het proces van palatalisatie, namelijk het voorkomen van een coronale obstruent (in dit geval z) gevolgd door j in de fonemische representatie, wordt ʒ hier buiten beschouwing gelaten. In de voorbeelden in (1) zijn realisaties zonder j , bijv. kɑcə , ook mogelijk.
1akatjekɑtjəkɑcjə
ahuisjehœysjəhœyʃjə
bsjaalsjalʃjal
boranjeorɑnjəorɑɲjə
btjilpentjɪlpəncjɪlpən
In deze voorbeelden doet palatalisatie zich voor binnen één prosodisch woord. Palatalisatie kan zich ook voordoen over de woordgrens heen, zoals in de voorbeelden in (2). In dat geval is palatalisatie optioneel.
2zit je - [zɪcjə] of [zɪtjə] (vs. een zitje, eerder [zɪcjə]; ook [zɪʨjə])
was je - [wɑʃjə] of [wɑsjə] (vs. een wasje, eerder [wɑʃjə])
kun je - [kʏɲjə] of [kʏnjə]
Verder lezen
Volledige en secundaire palatalisatie
In veel talen doen zich processen van palatalisatie voor. Bij deze processen is er telkens sprake van een interactie tussen (een bepaalde klasse) medeklinkers enerzijds en voorklinkers, gesloten klinkers en de palatale glijklank j anderzijds. Er kunnen twee grote typen van palatalisatie onderscheiden worden:
Zie Bateman (2011: 589-590).
  • Volledige palatalisatie: De primaire plaats van articulatie en vaak ook de manier van articulatie van een medeklinker verandert en schuift op in de richting van de palatale regio in de mondholte indien de medeklinker in de nabijheid van een gesloten klinker, een voorklinker of een palatale glijklank staat (bijv. sʃ in kusje).
  • Secundaire palatalisatie: Naast de primaire plaats van articulatie, krijgt een medeklinker er een secundaire, palatale plaats van articulatie bij indien de medeklinker in de nabijheid van een gesloten klinker, een voorklinker of een palatale glijklank staat (bijv. n in het Engelse new). Op de secundaire plaats van articulatie is er een zwakkere mate van vernauwing dan op de primaire plaats van articulatie.
    Het diakritische teken om (secundaire) palatalisatie aan te geven is ̡ .
Bij de gevallen van palatalisatie in het Nederlands die in de voorbeelden in (1) en (2) worden geïllustreerd, is er steeds sprake van volledige palatalisatie. Een geval van secundaire palatalisatie in het Nederlands komt voor in woorden als wiegje, waarin de x gepalataliseerd wordt voor j (wixjə wic̡jə). Plug (2003) wijst erop dat palatalisatie zoals geïllustreerd in de voorbeelden in (1a) en (1b) een fonologisch, en meer specifiek een allofonisch proces is. Immers, een klank als bijvoorbeeld ʃ is categorisch anders dan s. De palatalisatie geïllustreerd in (2) is daarentegen eerder een fonetisch proces, aangezien de s in was je bijvoorbeeld “in het begin meer als s klinkt en aan het eind meer als ʃ , en met veel meer variatie wordt uitgesproken” (Plug 2003: 5).
Literatuur
Mees & Collins (1982), Collins & Mees (1984), Booij (1995), Plug (2003), Bateman (2011).
Literatuur
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Kathy Rys november 2020
    Interessante links