Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • Wikipedia
  • Google
  • DBNL geheel / taalkunde
  • Taaladvies.net
29 Negatie ontkenning
De primaire functie van negatie of ontkenning is omkering van de waarheidswaarde:
Mededelende zinnen kunnen waar of onwaar zijn. We noemen dat de waarheidswaarde van de zin. Bij andere typen zinnen, zoals bevelende of vragende zinnen, is het moeilijker om van ‘waar’ en ‘onwaar’ te spreken. Wat ontkenning in dat soort zinnen betekent, wordt behandeld in 29.3.2 negatie en zinstype.
een ware zin wordt onwaar, en andersom, door negatie, zoals in (1-2). Ontkenning kan worden uitgedrukt in zinnen (zoals in (1b), waar het regent wordt ontkend) en in constituenten (zoals in (2b), waar tijd wordt ontkend).
1aHet regent.
bHet regent niet.
2aIk heb nu tijd om je te helpen.
bIk heb nu geen tijd om je te helpen.
De talige elementen die gebruikt worden voor negatie noemen we negatie-elementen. In de voorbeelden (1-2) zijn dit niet en geen.
Ontkenning kan ook binnen een woord voorkomen. We spreken dan van morfologische ontkenning of woordontkenning, met voorvoegsels als on- of ont-, of een ontkennend achtervoegsel zoals -loos als negatie-elementen:
3aongelukkig
bontpitten
cpijnloos
Ten slotte kunnen ook sommige voorzetsels, voegwoorden en werkwoorden functioneren als negatie-element:
4aJe mag hier naar binnen zonder paspoort.
bWe gaan morgen naar Duinrell, tenzij het regent.
cDe jongen weigerde te luisteren.
Expliciet maken dat bijvoorbeeld geen dat wel kan doen? Is dat het contrast waar je hier op uit bent?
Datgene waar een negatie-element betrekking op heeft noemen we het bereik van de negatie. In het regent niet in (1b) heeft niet bereik over de hele zin. In dit geval spreken we van zinsnegatie. In (2b) heeft geen bereik over tijd. We spreken dan van partiële negatie. Bij morfologische ontkenning, zoals bij ongelukkig (4a), beperkt het bereik zich doorgaans tot het woord zelf.
Negatie kan verschillende betekenissen of interpretaties hebben. Zoals we hierboven reeds stelden keert negatie de waarheidswaarde van een zin in het algemeen om: Drie is groter dan twee is waar, de ontkenning daarvan, drie is niet groter dan twee is onwaar. De betekenis van negatie hangt echter af van het zinstype: in zinnen zonder waarheidswaarde, zoals bevelen en verzoeken, heeft negatie een andere functie. Daarnaast kan de manier waarop de negatie wordt uitgedrukt ook leiden tot betekenisverschillen, zoals bij niet iemand versus niemand en niet een versus geen (zie paragraaf 29.3.3).
Als een uiting meer dan één ontkenning bevat, dan spreken we van meervoudige ontkenningen. Deze ontkenningen kunnen elkaar opheffen, zoals in (6a), maar dit is lang niet altijd het geval (zoals in 6b):
5aHet is nog nooit voorgekomen dat ze geen zin had in een biertje.  Tot nog toe had ze altijd zin in een biertje.
bGerard is een niet onverdienstelijk voetballer.  Gerard kan behoorlijk goed voetballen.
Er zijn ook woorden die zelf geen negatie-element zijn, zoals het werkwoord weigeren, maar die wel alleen in een negatieve context kunnen voorkomen. Een voorbeeld hiervan is hoeven:
6aJe hoeft je bord niet leeg te eten.
b*Je hoeft je bord leeg te eten.uitgesloten
Dit fenomeen komt naast werkwoorden in allerlei contexten voor, zoals in bijwoorden (überhaupt) en uitdrukkingen als geen oog dichtdoen, kunnen uitstaan en voor de poes zijn. We noemen ze Negatief-polaire uitdrukkingen.
Het woord nee(n) is geen negatie-element in strikte zin. Het kan onder meer gebruikt worden om een mededeling tegen te spreken (i), om een negatief antwoord op een vraag te geven (ii), om een bevel of verzoek af te wijzen (iii) of om een negatieve uiting te versterken (iv):
7De maan is gemaakt van groene kaas - nee.
8Wil je bier? Nee, dankjewel.
9Geef je over! - Nee, liever sterf ik in het harnas!
10Voor mij geen koffie, nee.
Literatuur
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Ton van der Wouden januari 2021 Dit hoofdstuk is een grondig herziene versie van de beschrijving in hoofdstuk 29 van ANS2. De verantwoordelijke redacteur was Ton van der Wouden. Tussentijdse versies van het nieuwe hoofdstuk werden van commentaar voorzien door Crit Cremers en Hedde Zeijlstra. Over de labeling van verschijnselen die geografische en/of stilistische variatie vertonen, is overlegd met Timothy Colleman en Johan De Caluwe. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van de uiteindelijke nieuwe beschrijving berust uitsluitend bij de redacteur(en).
    Interessante links
    negatieontkenning