ANS | 20.3.1 Eigenschappen

20.3.1 Eigenschappen

Het lijdend voorwerp heeft een aantal eigenschappen, die we kunnen gebruiken om het te onderscheiden van andere zinsdelen. Het lijdend voorwerp komt voor bij werkwoordelijke gezegden en heeft meestal de vorm van een nominale constituent of een afhankelijke zin:

1We hebben de nieuwe film van Alex van Warmerdam gezien.

2We hebben gezien dat de nieuwe film van Alex van Warmerdam draait.

Anders dan het onderwerp vertoont het lijdend voorwerp geen congruentie met het werkwoord. In (3) kan het lijdend voorwerp enkelvoud (de jongen) of meervoud (de jongens) zijn, terwijl het werkwoord de enkelvoudsvorm waarschuwt behoudt. Ook krijgt het persoonlijke voornaamwoord in de functie van lijdend voorwerp de niet-onderwerpsvorm, zoals hem in (3c).

Voor de keuze tussen hun en hen, zie 5.2.5.2.3.

3aDe politie waarschuwt de jongen.

bDe politie waarschuwt de jongens.

cDe politie waarschuwt hem.

In een enkelvoudige zin komt altijd maar één lijdend voorwerp voor. Het lijdend voorwerp kan het enige voorwerp van de zin zijn, maar het kan ook gecombineerd worden met een indirect object of een voorzetselvoorwerp.

Er bestaan geen gezegden die zowel een ondervindend voorwerp als een lijdend voorwerp bij zich hebben.

In de voorbeelden hieronder is het lijdend voorwerp gecursiveerd en het indirect object of voorzetselvoorwerp onderstreept.

4Ik eet sla en tomaten uit eigen tuin.lijdend voorwerp

5Hij gaf hem een schouderklopje.indirect object + lijdend voorwerp

6Ze hebben ons gewaarschuwd voor de gevolgen.lijdend voorwerp + voorzetselvoorwerp

Het lijdend voorwerp kan, op een enkele uitzondering na, niet beginnen met een voorzetsel. Hierin verschilt het van het indirect object (zie bijvoorbeeld 7) en van het voorzetselvoorwerp (zie 6 en 8).

Lijdende voorwerpen, indirecte objecten en voorzetselvoorwerpen kunnen ook alle drie als afhankelijke zin voorkomen. In dat geval zijn er andere manieren om ze van elkaar te onderscheiden. Zo is een zin met de functie van een indirect object altijd een betrekkelijke bijzin met ingesloten antecedent. Voor de voorzetselvoorwerpszin geldt onder andere dat aan de rompzin een voorlopig voorzetselvoorwerp kan worden toegevoegd: Ze verbaasde zich erover dat het zo druk was.

7Ik schreef een briefje aan mijn ouders.indirect object

CHN

8Ze verbaasde zich over de drukte.voorzetselvoorwerp

Hieronder bespreken we nog een aantal eigenschappen van het lijdend voorwerp. We wijzen daarbij op de overeenkomsten en verschillen met andere zinsdelen die, net als het lijdend voorwerp, de vorm van een nominale constituent kunnen hebben, namelijk het indirect object, het oorzakelijk voorwerp, het ondervindend voorwerp en de bijwoordelijke bepaling:

9De chauffeur hoorde een sissend geluid.lijdend voorwerp

CHN

10Ik overhandigde hem een boek.indirect object

CHN

11Ze zijn de vieze lucht in hun woning helemaal zat.oorzakelijk voorwerp

CHN

12De goochelaar verbaasde de kinderen.ondervindend voorwerp

CHN

13We zijn deze zomer verhuisd.bijwoordelijke bepaling

CHN

Verder lezen

Wie/wat + gezegde + onderwerp?

Het lijdend voorwerp kan het antwoord vormen op de vraag Wie of wat + [gezegde] + [onderwerp]?

14aVorige week leidde hij de paasmis.

bWat leidde hij? De paasmis.

Het deelt deze eigenschap met het oorzakelijk voorwerp, het ondervindend voorwerp en het indirect object, maar niet met een bepaling, zoals een hele avond hieronder:

15aIk heb al eens een hele avond gegoogled.

bWat heb je gegoogled? Een hele avond.uitgesloten in de bedoelde interpretatie

Onderwerp bij passivering

Het lijdend voorwerp van een actieve zin krijgt over het algemeen de functie van onderwerp in de corresponderende passieve zin:

16aHij waarschuwt ons wel.

bWe worden wel door hem gewaarschuwd.

Dit geldt niet voor andere zinsdelen, vergelijk bijvoorbeeld de zinnen in (17) met het indirect object ons:

17aZe gunden ons nauwelijks tijd om na te denken.

OpenSoNar, bewerkt

bTijd om na te denken werd ons nauwelijks gegund.

Hier is ons in zowel de actieve zin (17a) als in de corresponderende passieve zin (17b) het indirect object. Het lijdend voorwerp tijd om na te denken uit de actieve zin wordt daarentegen het onderwerp van de passieve zin.

In een aantal gevallen kan het indirect object wél het onderwerp worden in een passieve zin (zie ook Taaladvies.net ).

Ook een tijdsbepaling als de komende maanden in (18) wordt niet het onderwerp bij een passieve zin, maar behoudt haar oorspronkelijke functie:

18aDe komende maanden bouwt Airbus het vliegtuig af.

bDe komende maanden wordt het vliegtuig (door Airbus) afgebouwd.

OpenSoNar, bewerkt

Het vliegtuig is het lijdend voorwerp in de actieve zin (18a) en het onderwerp van de passieve zin (18b).

Niet elk gezegde met een lijdend voorwerp laat overigens passivering toe. Dit geldt bijvoorbeeld voor het hoofdwerkwoord hebben, zoals in (19), maar dat neemt niet weg dat een diploma rechten, management en bedrijfsbeheer in (19a) wel de functie van lijdend voorwerp vervult:

Daarnaast zijn er een aantal gezegden, zoals vertonen, die wel passivering toelaten in één betekenis, maar niet in een andere. Zo is passivering wel mogelijk in (i), maar niet in (ii):

iaCinemathèque Française vertoont een selectie daarvan onder de noemer Cités Futuristes.

bEen selectie daarvan wordt door Cinemathèque Française vertoond onder de noemer Cités Futuristes.

iiaDe Andes vertoont nog andere sporen van vulkanische activiteit.

bNog andere sporen van vulkanische activiteit worden vertoond door de Andes.twijfelachtig

Toch beschouwen we zowel een selectie daarvan in (ia) als nog andere sporen van vulkanische activiteit in (iia) als lijdend voorwerp.

19aZe heeft een diploma rechten, management en bedrijfsbeheer.

bEen diploma rechten, management en bedrijfsbeheer wordt door haar gehad.uitgesloten

Nauwe band met het gezegde

Het lijdend voorwerp heeft een nauwere band met het gezegde dan het indirect object, het ondervindend voorwerp en de bepalingen. Dit kan invloed hebben op de woordvolgorde: volgens het inherentieprincipe staat het lijdend voorwerp hierdoor dichter bij de tweede zinspool dan de andere bovengenoemde zinsdelen.

Dit is te zien in voorbeeld (20), waarin zowel een lijdend voorwerp, vertraging, als een indirect object, een bus passagiers, voorkomt. Het lijdend voorwerp staat hier dichter bij de tweede zinspool bezorgd:

20aEen ongeluk op de N1 |heeft| een bus passagiers vertraging |bezorgd|.

bEen ongeluk op de N1 |heeft| vertraging een bus passagiers |bezorgd|. uitgesloten

We zien hetzelfde in voorbeeld (21), waar het lijdend voorwerp, een cateringbedrijf, samen voorkomt met een bepaling van tijd, een jaar. Ook hier is alleen de volgorde mogelijk met het lijdend voorwerp achteraan, dichter bij de tweede zinspool gehad:

21aIk |heb| een jaar een cateringbedrijf |gehad|.

CHN

bIk |heb| een cateringbedrijf een jaar |gehad|. uitgesloten

Dit is de normale volgorde van de constituenten in kwestie. Van deze volgorde kan worden afgeweken onder invloed van het links-rechts-principe, het complexiteitsprincipe of een bijzondere accentuering.

De bepaalde constituent het cateringbedrijf in (i) heeft bijvoorbeeld een geringere nieuwswaarde dan de onbepaalde constituent een jaar. Volgens het links-rechts-principe kan het cateringbedrijf daarom toch voor een jaar geplaatst worden:

iIk |heb| het cateringbedrijf een jaar |gehad|.

En volgens het complexiteitsprincipe kan een indirect object ook achter het lijdend voorwerp komen (en dus dichter bij de tweede zinspool) als het met een voorzetsel begint:

iiaWe hebben de directie de opmerkingen voorgelegd.

bWe hebben de opmerkingen aan de directie voorgelegd.

Nominalisaties met van

Bij een bepaald type nominalisaties verschijnt het lijdend voorwerp in een adpositieconstituent met het voorzetsel van. Het gaat om nominalisaties van het soort het eten van fruit of het bakken van pannenkoeken:

We noemen dit type nominalisatie ook wel een nominalisatie van het type 2.

22aDe familie van de overledene bekijkt de reportage.

bNa het bekijken van deze reportage begrijpen we hoe dat komt.

Het lijdend voorwerp deelt deze eigenschap met het onderwerp (23), het oorzakelijk voorwerp (24) en een aantal bepalingen, zoals in (25).

Ook voorzetselvoorwerpen kunnen in dit type nominalisatie verschijnen, maar alleen bij gezegden met het vaste voorzetsel van, zoals gebruikmaken van:

iaZe maakt gebruik van allerlei apparaten.

bHet gebruikmaken van apparaten is ook voor haar niet altijd even gemakkelijk.

23aDe hele familie lijdt wel nog altijd psychisch heel zwaar onder de overval.onderwerp

bIk begrijp ook het lijden van haar familie.

24aHoe eerder je eventuele gevaren en mogelijkheden gewaar was, hoe veiliger je was.oorzakelijk voorwerp

Internet, geraadpleegd 16 maart 2023

bWij zouden het gevoel van verlangen willen omschrijven als een heerlijk gewaar worden van nieuwe mogelijkheden.

25aHij is vorige week gaan biljarten. bepaling

b Het biljarten van vorige week strandde op 149.000 kijkers.

Dit type nominalisatie is echter niet mogelijk bij het ondervindend voorwerp (26) en het indirect object (27):

Er is een kleine groep van werkwoordelijke gezegden waarbij het indirect object in nominalisaties van type 2 uitzonderlijk wel de adpositie van krijgt, namelijk werkwoorden van het type afpakken en afnemen. Bij deze werkwoorden krijgt het indirect object als het in de prepositionele vorm verschijnt altijd van in plaats van aan:

iaDe nieuwe regering heeft de grote bedrijven allerlei belastingvoordelen afgenomen.

bDe nieuwe regering heeft allerlei belastingvoordelen afgenomen van de grote bedrijven.

cHet afnemen van allerlei belastingvoordelen van de grote bedrijven (door de nieuwe regering).

Deze gezegden hebben naast een indirect object steeds een lijdend voorwerp bij zich. Dat maakt het gemakkelijk om te zien dat het niet om een voorzetselvoorwerp gaat. Bij een gezegde met een lijdend voorwerp en een voorzetselvoorwerp kan het voorzetsel van het voorzetselvoorwerp immers nooit weggelaten worden. Dat is hier wel mogelijk, zoals zin (ia) laat zien.

26aDe prijs die hij biedt, bevalt de eigenaar.ondervindend voorwerp

bHet bevallen van de eigenaar is goed nieuws voor ons.uitgesloten

27aDe populairste radiosportverslaggever aller tijden ontviel ons.indirect object

bHet ontvallen van ons zorgde voor een neergeslagen sfeer op de redactie.uitgesloten

ANS

Taaladvies

Dagenta

Taalportaal

versie	redacteur(en)	datum	opmerkingen
3.0	Dirk Pijpops	januari 2026	Een tussentijdse versie van deze paragraaf werd van commentaar voorzien door Maaike Beliën, Timothy Colleman, Frank Landsbergen en Freek Van de Velde. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit hoofdstuk berust bij de redacteur(en).
2.1		januari 2019	Automatische conversie van ANS 2.0
2.0	W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn	1997	hoofdstuk 20,../../data/archief/ans2/e-ans/20/03/body.html;

Woordenboeken

Corpora en lexica

Overige bronnen