Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • Wikipedia
  • Google
  • DBNL geheel / taalkunde
  • Taaladvies.net
18.5.4.4.ii.d Mogen
Verder lezen
1
Het eigenlijk-modale mogen kan een concessieve functie hebben; de spreker of schrijver geeft te kennen dat hij de inhoud van de zin waarin mogen voorkomt, toegeeft, maar dat daar iets anders tegenover staat. Meestal wordt dan toegevoegd.
1Hij mag dan intelligent zijn, ijverig is hij niet.
2Ze mag dan hard gewerkt hebben, de resultaten zijn er niet naar.
Opmerking
Verdieping
Opmerking
In deze functie kunnen ook conjunctiefvormen gebruikt worden (moge(n)); zie [2.4.3/5].
2a
In conditionele bijzinnen wordt de imperfectumvorm mocht(en) gebruikt om expliciet aan te geven dat het volstrekt onzeker is of de genoemde, op zich mogelijke, gebeurtenis of toestand werkelijkheid is of zal worden. De meest voorkomende zinsvorm is die met mocht(en) aan het begin (als vóór-pv), maar ook een als -zin met mocht(en) als achter-pv is mogelijk. Voorbeelden:
3Mocht ik toch verhinderd zijn, dan stuur ik nog wel een bericht.
4Mocht u meer informatie wensen, dan kunt u bellen of schrijven naar onze afdeling 'Consumentenvoorlichting'.
5aMocht je toevallig in de buurt zijn, kom dan gerust eens langs.
bAls je toevallig in de buurt mocht zijn, kom dan gerust eens langs.
Een enkele keer is zo'n als-zin verplicht, met name na een voorzetsel; vergelijk:
6aWe geven u alvast enkele tips voor mocht u naar Corsica met vakantie gaan.uitgesloten
bWe geven u alvast enkel tips voor als u naar Corsica met vakantie mocht gaan.
In plaats van zinnen met mocht(en) kan altijd een gewone als -zin of een bijzin zonder voegwoord met een vóór-pv als eerste zinsdeel gebruikt worden, zie respectievelijk 7b en 7c. (Het omgekeerde geldt overigens niet per se.)
7aMocht ik ziek worden, zoek dan een vervanger.
bAls ik ziek word, zoek dan een vervanger.
cWord ik ziek, zoek dan een vervanger.
In tegenstelling tot een zin met mocht(en) kunnen de alternatieve constructies, althans die met een tegenwoordige tijd, zowel zekerheid als onzekerheid uitdrukken. In het eerste geval kunnen we dan met een bijzin van tijd te maken hebben, die trouwens vaak niet zonder meer van een conditionele bijzin te onderscheiden is. Vergelijk bijv. de volgende twee zinnen, waarvoor we aannemen dat 'Huib' een collega van de spreker is die dagelijks op zijn werkplek aanwezig is, en 'Teun' iemand die wel eens op bezoek komt. De spreker kan nu, als hij er de volgende dag niet zal zijn, 's avonds tegen een andere collega zowel 8 als 9 zeggen:
8Als Huib morgenochtend komt, vraag dan of hij mij even thuis opbelt.
9Als Teun morgenochtend komt, vraag dan of hij mij even thuis opbelt.
Hij kan echter, gegeven de geschetste situatie, niet 10, maar wel 11 zeggen:
10 Mocht Huib morgenochtend komen, vraag dan of hij mij even thuis opbelt.uitgesloten
11Mocht Teun morgenochtend komen, vraag dan of hij mij even thuis opbelt.
Zin 8 is te beschouwen als een bijzin van tijd, 9 als een bijzin van veronderstelling.
Het gebruik van conditionele zinnen met mocht(en) is aan een aantal beperkingen onderworpen. Ten eerste moet de gebeurtenis of toestand die in de bijzin genoemd wordt, werkelijkheid kunnen zijn of worden. Betreft het echter een louter denkbeeldige, irreële gebeurtenis of toestand, zoals in de voorbeelden 12 en 13 - aan de geïmpliceerde situatie uit het verleden of aan de geïmpliceerde lichaamsgrootte valt immers niets meer te veranderen -, dan is een als -zin met zou(den) (zie zullen (f, 2 en verder)) of een andere imperfectumvorm of een bijzin met zo'n werkwoord als eerste zinsdeel verplicht:
12a Mocht het niet geregend hebben, dan zou de snelheid hoger gelegen hebben.uitgesloten
bAls het niet geregend had, dan zou de snelheid hoger gelegen hebben.
cHad het niet geregend, dan zou de snelheid hoger gelegen hebben.
13a Mocht ik groter zijn, dan zou ik over de schouders heen kunnen kijken.uitgesloten
bAls ik groter zou zijn/was, dan zou ik over de schouders heen kunnen kijken.
Er moet tevens sprake zijn van een concrete mogelijkheid. Een meer theoretische mogelijkheid wordt door een als -zin uitgedrukt; vergelijk:
14aMocht er brand ontstaan, bel dan meteen het alarmnummer.
bAls er brand ontstaat, bel dan meteen het alarmnummer.
Zin 14a past in een situatie waarin bepaalde werkzaamheden een reëel gevaar voor brand opleveren, zin 14b daarentegen is als een algemeen geldende uitspraak te beschouwen.
Verder moet het verband tussen bijzin en de rest van de zin (de rompzin) van dien aard zijn dat de rompzin een handeling noemt die verplicht, wenselijk, zinvol, nuttig etc. is als het in de bijzin gestelde zich daadwerkelijk voordoet. Als de bijzin aan de rompzin voorafgaat, dan bevat deze laatste in de regel het bijwoord dan (voor een uitzondering: zie [21.8.2.2], [4]).
Opmerking
Verdieping
Opmerking
Een dergelijke handeling kan ook op de zaken vooruitlopen, wat niet wil zeggen dat de rompzin daarom per se aan de bijzin voorafgaat; vergelijk:
iaWe geven u alvast enkele tips, als u naar Corsica met vakantie mocht gaan.
bAls u naar Corsica met vakantie mocht gaan, dan geven we u alvast enkel tips.
Een handeling zoals hier bedoeld kan ook geïmpliceerd zijn, zoals in 15:
15Mocht iemand een aanvraag willen indienen, dan zou ik die graag op 15 juni a.s. in mijn bezit hebben.
Geïmpliceerd is hier: 'zorg ervoor (dat ik...)'.
Drukt de rompzin echter iets uit wat als een aannemelijk, logisch of onontkoombaar gevolg van een mogelijke gebeurtenis te beschouwen is, dan is een bijzin met mocht(en) niet of in ieder geval minder goed bruikbaar; vergelijk:
16a Mocht je van die ladder vallen, dan breek je je nek.twijfelachtig
bAls je van die ladder valt, breek je je nek.
17aHet zou veel mooier zijn, mochten ze in de zomer trouwen.twijfelachtig
bHet zou veel mooier zijn als ze in de zomer zouden trouwen.
18a Mocht het bestand niet nageleefd worden, dan zal de geloofwaardigheid van beide partijen opnieuw een zware klap krijgen.twijfelachtig
bAls het bestand niet nageleefd wordt, dan zal de geloofwaardigheid van beide partijen opnieuw een zware klap krijgen.
19a Mocht één van de grote planetoïden onze aarde treffen, dan zou deze in stukken vliegen.twijfelachtig
bZou één van de grote planetoïden onze aarde treffen, dan zou deze in stukken vliegen.
Hiermee hangt samen dat in een bijzin die een noodzakelijke voorwaarde noemt, mocht(en) uitgesloten is:
20a Mocht hij in het vervolg zijn werk correct uitvoeren, dan wordt hij niet ontslagen.uitgesloten
bAls hij in het vervolg zijn werk correct uitvoert, wordt hij niet ontslagen.
cMits hij in het vervolg zijn werk correct uitvoert, wordt hij niet ontslagen.
21aJe mag naar de wintersport, mocht je geen onvoldoendes op je rapport hebben.uitgesloten
bJe mag naar de wintersport, als je geen onvoldoendes op je rapport hebt.
cJe mag naar de wintersport, mits je geen onvoldoendes op je rapport hebt.
Uit het bovenstaande mag niet afgeleid worden dat exact aan te geven is welke zinnen wel en welke niet kunnen. Dat is zeker niet het geval. Ter vergelijking vermelden we hier dat een zin als 21a in een andere context en met een andere interpretatie op zich heel wel aanvaardbaar is:
22Mocht je met Kerst geen onvoldoendes op je rapport hebben, dan mag je naar de wintersport.
In deze zin is er veeleer sprake van een veronderstelling dan van een absolute voorwaarde. Verder lijkt in plaats van zin 17a variant 23, met de omgekeerde volgorde van romp- en bijzin, wel aanvaardbaar:
23Mochten ze in de zomer trouwen, dan zou dat veel mooier zijn.
In geval van twijfel kan het beste één van de genoemde alternatieve constructies gebruikt worden.
2b
Behalve in bijzinnen komt het conditionele mocht(en) een enkele keer ook voor in (zelfstandige) uitroepende zinnen zoals:
24Ze mochten eens op andere ideeën komen!
De betekenis van zulke zinnen is 'stel (je voor) dat...'. Dit gebruik van mocht(en) is vergelijkbaar met dat van moest(en) in combinatie met weten (zie boven bij moeten (b, 2)).
Opmerking
Verdieping
Opmerking
Voor het regionale gebruik van moest(en) in conditionele zinnen zie men moeten (b, 2).
3
Het eigenlijk-modale mocht(en) komt ook voor in een vaste combinatie met willen, in zinnen als de volgende:
25A: (Gaan jullie morgen mee?) B: Dat mocht je willen!
26Ze mocht willen dat ze zo mooi kon dansen als Margot Fonteyn.
De betekenis van de combinatie is 'het is best mogelijk dat je/ze dat wil', met als implicatie respectievelijk 'maar dat gebeurt niet' bij 25 en 'maar ze kan niet zo mooi dansen' bij 26. Zie ook iv.
Literatuur
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997
    Interessante links