Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • Wikipedia
  • Google
  • DBNL geheel / taalkunde
  • Taaladvies.net
9.1.4 Moeilijkheden bij het afbakenen van de categorie voorzetsels
Een voorzetsel (of ‘prepositie’) wordt direct gevolgd door zijn complement, waarmee het samen een voorzetselconstituent vormt. Een voorzetsel drukt een relatie uit tussen zijn complement en een ander element in de zin: dat kan een ruimtelijke, temporele of andere relatie zijn. Op basis van deze definitie komen andere woorden misschien ook nog wel in aanmerking om als voorzetsel geclassificeerd te worden. Of hebben we juist vormen als voorzetsels geclassificeerd die misschien ook onder een andere woordklasse kunnen vallen. Over dit soort kwesties gaat deze paragraaf.
Verder lezen
Voorzetsels vormen, bijvoorbeeld in vergelijking met werkwoorden of zelfstandige naamwoorden, een beperkte groep. Daarom streven we hier naar een zo volledig mogelijk overzicht van de Nederlandse voorzetsels. Toch is dat nog niet zo gemakkelijk. Er zijn tenminste twee redenen waarom de categorie van voorzetsels niet eenvoudig af te bakenen is.
Eén reden is dat de taal verandert: er komen voorzetsels bij en er verdwijnen voorzetsels. Zo wordt trots bijvoorbeeld vrijwel niet meer als voorzetsel gebruikt en is die vorm niet meer opgenomen in het hiernavolgende overzicht. Richting daarentegen is een relatief nieuw voorzetsel, dat nu op grote schaal gebruikt wordt. Die vorm is dus wel opgenomen in het overzicht. Andere zelfstandige naamwoorden die mogelijk nieuwe leden zijn van de categorie voorzetsel, zijn begin, midden en eind, en randje, binnenkant en hoek, zoals in (1) en (2). Maar zij zijn (nog) niet opgenomen in het overzicht.
1Temporele zelfstandige naamwoorden als nieuwe voorzetsels?
aBegin dit jaar schreef ze er een boek over, vol scherpe en subtiele observaties.
bDoping maakte midden jaren negentig deel uit van het wielrennen.
cEU-leiders bespreken eind mei de voortgang van het vredesproces in het Midden-Oosten.
2Ruimtelijke zelfstandige naamwoorden als nieuwe voorzetsels?
aMisschien dat je er niet mee kan voorkomen dat een bal binnenkant paal erin vliegt, maar alles wat je zelf kunt managen moet je doen.
bZelfs op de markt, hartje centrum, konden tot voor enkele jaren paramilitairen ongestraft de achthonderd standhouders afpersen.
cIk ben naar het Golda Meirplein gegaan, hoek Broadway en 39ste straat, een gebouw met een bordes waarop je hoger staat.
Andere 'kanshebbers' om tot de groep van voorzetsels gerekend te worden zijn de combinaties met langs in (3), die enkel in Nederland lijken voor te komen en waarvan niet duidelijk is of ze (al) tot de standaardtaal mogen worden gerekend. Ze doen denken aan omzetsels (circumposities), zoals in achter een kleine boerderij langs of voor het doel langs, behalve dat ze hier samen aan het complement voorafgaan: achterlangs een kleine boerderij in (3a) en voorlangs het doel in (3b):
3Nieuwe samengestelde voorzetsels met langs?
aWe lopen achterlangs een kleine boerderij, in de staldeuropening staat de boerin, haar blote benen steken in rubber laarzen. in NN: ST? Deze vorm komt af en toe voor in standaardtalige contexten in het Nederlandse Nederlands. Het gaat echter om een (wellicht) recent opgekomen vorm, waarvan onduidelijk is in hoeverre hij al tot de standaardtaal behoort.
bIn de vijftiende minuut was het Honken van Musselkanaal die voorlangs het doel kopte. in NN: ST? Deze vorm komt af en toe voor in standaardtalige contexten in het Nederlandse Nederlands. Het gaat echter om een (wellicht) recent opgekomen vorm, waarvan onduidelijk is in hoeverre hij al tot de standaardtaal behoort.
cEen veel gemaakte fout is bijvoorbeeld dat de heupgordel niet onder, maar bovenlangs de armsteun van het zitje wordt geleid. in NN: ST? Deze vorm komt af en toe voor in standaardtalige contexten in het Nederlandse Nederlands. Het gaat echter om een (wellicht) recent opgekomen vorm, waarvan onduidelijk is in hoeverre hij al tot de standaardtaal behoort.
dHier moeten we omhoog en dan onderlangs de overhangende rotsrand naar de zuidpunt. in NN: ST? Deze vorm komt af en toe voor in standaardtalige contexten in het Nederlandse Nederlands. Het gaat echter om een (wellicht) recent opgekomen vorm, waarvan onduidelijk is in hoeverre hij al tot de standaardtaal behoort.
Deze combinaties met langs zouden niet de eerste samengestelde voorzetsels zijn die zich uit omzetsels ontwikkelen. In de middeleeuwen, en tot in de 19e eeuw, werd tegenover als omzetsel gebruikt, terwijl het nu alleen nog maar als voorzetsel voorkomt. Nicolaas Beets schrijft bijvoorbeeld: men moet aan hare zijde, of men moet tegen haar over staan. Ook vanaf en vanuit zijn nieuwere vormen, die in het Nederlands van nu naast de, oudere, omzetsels van ... af en van ... uit bestaan. In het verleden stuitte het gebruik van vanaf en vanuit op weerstand; nu kunnen we alleen maar observeren dat het gebruik ervan veelvuldig en wijdverspreid is, en dat ze ook niet zomaar door elkaar gebruikt kunnen worden (denk bijvoorbeeld aan vanaf maandag, waarvoor *van maandag af geen alternatief is). De ontwikkeling van omzetsel naar samengesteld voorzetsel zien we ook in het geval van doorheen en langsheen, die in België als samengestelde voorzetsels gebruikt worden, terwijl in Nederland alleen de omzetsels door ... heen en langs ... heen voorkomen.
Een tweede reden waarom de categorie van voorzetsels niet scherp af te bakenen is, is dat niet alle vormen dezelfde 'distributie' hebben. Zo zijn er voorzetsels, zoals sinds en door, die voorkomen op plekken waar we ook voegwoorden kunnen aantreffen. In (4b), bijvoorbeeld, gaat sinds vooraf aan een bijzin. Op diezelfde plek kunnen we ook de onderschikkende voegwoorden omdat, hoewel en als gebruiken. Noemen we sinds in (4b) dan ook een voegwoord? Of zeggen we dat sinds ook in (4b) een voorzetsel is, net als in (4a)? Qua vorm en betekenis komen ze in elk geval overeen. Het enige verschil is dat sinds in (4a) een nominale constituent als complement heeft en in (4b) een bijzin.
4Voor een bijzin: voorzetsels of voegwoorden?
aSinds zijn aanstelling in 2011 streeft hij bescheiden doelen na.
bSinds ik burgemeester ben, bezoek ik veel meer steden dan vroeger.
cDoor die houding ben ik in mijn twaalf jaar als prof altijd gelukkig geweest.
dDoor rustig te blijven bereik je meer.
Ook als en behalve bevinden zich in zo'n grijs gebied: ze delen sommige eigenschappen met voorzetsels en sommige met voegwoorden. Ze kunnen voorafgaan aan een nominale constituent, zoals in (5a) en (5c), wat ze gemeen hebben met voorzetsels. In sommige gevallen kunnen ze ook vervangen worden door oncontroversiële voorzetsels, zoals tot in (5b) en buiten in (5d). Maar (5c) en (5d) laten ook een verschil zien. Behalve kan namelijk gevolgd worden door een voornaamwoord dat de onderwerpsvorm heeft (ik in 5c), terwijl dat bij 'reguliere' voorzetsels niet mogelijk is: buiten in (5d) wordt gevolgd door de niet-onderwerpsvorm mij FL. Kathy had hier een verwijzing naar Broekhuis, maar volgens mij hadden we afgesproken om die verwijzingen minder prominent in de tekst te zetten. Er wordt ook naar Broekhuis verwezen in de note hieronder, over hetzelfde onderwerp.
5Als en behalve: voorzetsels of voegwoorden?
aDe bewindsman is benoemd als hoofd van een speciale commissie.
bZij is benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.
cEr was behalve ik eigenlijk niemand die iets van communicatie afwist.
dAl moet ik bekennen dat buiten mij niemand hier al aan Club [Brugge als de volgende tegenstander] denkt.
tot extra toegevoegd FLHetzelfde geldt voor dan en zoals: het zijn voegwoorden die zich soms als voorzetsels lijken te gedragen. In een zin als Hij twijfelt vaker dan hij zou willen leidt dan een bijzin in en is het daarom duidelijk een voegwoord. In de zin Hij is groter dan ik echter, gaat dan vooraf aan een nominale constituent, waardoor het op een voorzetsel lijkt, met dat verschil dat dan gevolgd wordt door de onderwerpsvorm ik terwijl een regulier voorzetsel de niet-onderwerpsvorm mij zou selecteren. Dit is ook het geval voor zoals in de zinnen Hij gaat het doen zoals hij het altijd gedaan heeft (duidelijk een voegwoord) en Hij is iemand zoals ik (lijkt op een voorzetsel met nominale constituent, maar selecteert de onderwerpsvorm).
Overigens gebruiken sommige taalgebruikers in deze gevallen wel de niet-onderwerpsvorm, wat aangeeft dat ze als, behalve, dan en zoals als voorzetsels beschouwen, maar dit gebruik wordt over het algemeen als substandaardtalig gezien. Zie ook Syntax of Dutch .
Deelwoorden als voorzetsels
Verdieping
Deelwoorden als voorzetsels
Net zoals we richting als voorzetsel opvatten, zien we ook de schuingedrukte vormen in (i) en (ii) als voorzetsels: ze drukken een relatie uit en vormen een constituent met de nominale constituent die volgt. Ze hebben de vorm van deelwoorden: tegenwoordige deelwoorden in (i) (hangende, staande, aangaande en betreffende toegevoegd FL
In plaats van het tegenwoordig deelwoord betreffende of de voorzetseluitdrukking wat … betreft /wat betreft … wordt tegenwoordig wel eens het gebruik van betreft als voorzetsel geobserveerd. Zo tekent Coppen (2019) de volgende zin op: De data betreft argumenten zouden verloren gaan. Hoewel dit geen standaardtaal is, beschouwt Coppen betreft als een potentieel nieuw voorzetsel. Volgens hem verloopt deze ontwikkeling als volgt: de hele bijzin wat de data betreft is omgezet naar wat betreft de data, waarin wat betreft al als een soort voorzetsel fungeert. Omdat voorzetsels over het algemeen maar uit één woord bestaan (uitgezonderd van voorzetseluitdrukkingen), wordt het ‘overbodige deel’ weggelaten, zodat je betreft overhoudt.
) en voltooide deelwoorden in (ii) (gezien, gegeven en uitgezonderd FL toegevoegd
Broekhuis  vat uitgezonderd niet op als voorzetsel, omdat het net als dan, zoals, als en behalve, gevolgd moet worden door de onderwerpsvorm, bijvoorbeeld in de zin Alle studenten zijn aanwezig uitgezonderd hij / *hem (waarbij ‘*’ aangeeft dat het ongrammaticaal is).
).
iTegenwoordig deelwoord als voorzetsel
aHangende het onderzoek is zijn rijbewijs ingevorderd en is hij in verzekering gesteld. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
bEen aantal raadsleden trok het kledingstuk nog staande de vergadering aan. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
cDe rechterlijke macht verbrandde alle documenten aangaande het Yokohama Incident. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
dDe directeur-generaal is de laatste tijd in de medische pers in opspraak gekomen betreffende de organisatie van zijn dienst. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
iiVoltooid deelwoord als voorzetsel
aMisschien kwamen mijn voorouders uit Baskenland, gezien mijn familienaam. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
bGegeven de huidige weersomstandigheden rekende Gent erop dat het veld tegen woensdagavond helemaal droog en sneeuwvrij zou zijn. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
cDe afzetmarkt van het bedrijf omvat heel België, uitgezonderd de provincies Antwerpen en Limburg, en Noord-Frankrijk. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
Sommige van deze vormen komen ook voor in absolute constructies, zoals in (iii). We zien ze dan als deelwoorden, niet als achterzetsels:FL/KR: note hieronder toegevoegd. Ik twijfel aan de juiste manier om het uit te drukken: het gaat om dat het in de oude ANS anders was dan nu.
In tegenstelling tot in de vorige editie van de ANS, beschouwen we de vormen in (i) en (ii) wel als voorzetsels, maar de vormen in (iii) enkel als deelwoorden. In deze gevallen staan de deelwoorden altijd achter de nominale constituent en vormt die nominale constituent een argument van het werkwoord dat door het deelwoord wordt uitgedrukt (bijv. de economie en het milieu in (iiia) als lijdend voorwerp van het werkwoord betreffen).
In ANS2 wordt voor de vormen in (i) en (ii) steeds aangegeven dat ze ook opgevat kunnen worden als deelwoorden. En andersom, paragraaf 2.4.6 over het voltooid deelwoord noemt gegeven deze uitslag als voorbeeld van een voltooid deelwoord gebruikt in een absolute constructie. Daarover wordt gezegd dat gegeven ook opgevat kan woorden als voorzetsel; hetzelfde wordt opgemerkt over gezien zijn reputatie. Ook staande de vergadering wordt in 19.3.1 gegeven als voorbeeld van een absolute constructie; daar wordt niet gezegd dat staande ook opgevat kan worden als voorzetsel. Mijn voorstel is om sterker te stellen dat de vormen in (i) en (ii) voorzetsels zijn, en om ze alleen als deelwoorden in absolute constructies te zien in gevallen als (iii), waarin betreffende en uitgezonderd achter de nominale constituent staan die een argument van het werkwoord is. Het is ook nog leuk om iets te zeggen over betreft als voorzetsel in de dop.
iiiBetreffende en uitgezonderd in absolute constructies
aDat wil zeggen dat de deelstaten verdragen met andere staten zullen mogen sluiten, bijvoorbeeld de economie en het milieu betreffende. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
bBovendien wordt er - de karikaturen uitgezonderd - goed geacteerd in grote en kleine rollen. formeel Deze vorm wordt als formeel Nederlands beschouwd.
Literatuur
  • (Coppen 2019)
  • (Broekhuis 2013)
Literatuur
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Maaike Beliën januari 2021
    Interessante links