Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • Wikipedia
  • Google
  • DBNL geheel / taalkunde
  • Taaladvies.net
1.1.4.1 Variatie in klinkerlengte
In het Nederlands is klinkerlengte niet fonemisch, maar allofonisch: als je de klinker in biet langer uitspreekt, leidt dit niet tot betekenisverandering. Het is echter de fonologische context die bepaalt of een klinker gerekt wordt. Zo worden in het Nederlands gespannen klinkers gerekt voor r.
In het Nederlands worden er ongespannen en gespannen klinkers onderscheiden.
Er is geen duidelijk fonetisch correlaat voor het contrast gespannen vs. ongespannen. Volgens Botma et al. (2012: 277) zijn ongespannen klinkers minder perifeer, d.w.z. meer gecentraliseerd, dan gespannen klinkers.
Traditioneel wordt er een indeling gemaakt zoals in Tabel 1.
De klinker sjwa kan enkel in onbeklemtoonde lettergrepen staan.
De klinkers in de eerste kolom van Tabel 1 zijn ongespannen en kort, die in de tweede kolom zijn gespannen en kunnen kort (de i, y, u, behalve voor r) of lang (de overige klinkers in de tweede kolom) zijn, terwijl de leenvocalen in de derde kolom en de tweeklanken in de vierde kolom altijd lang zijn.
i, y, u worden bij de gespannen klinkers ingedeeld op basis van hun gedrag in het rijm van lettergrepen: ze kunnen namelijk in open lettergrepen verschijnen, net als de andere gespannen klinkers. Zie paragraaf 1.2.3.1.1 - 1.2.3.1.2 en 1.2.3.1.7.
Tabel 1. De Nederlandse klinkers die in beklemtoonde lettergrepen kunnen verschijnen (aangepast uit Gussenhoven 2009: 3)
Ongespannen (kort) Gespannen (kort of lang) Gespannen (lang) Diftongen
ɪ ʏ i y u
ε ɔ øː εː œː ɔː
ɑ ε͂ː ɔ͂ː εi œy ɔu
ɑː ɑ͂ː
De gespannen klinkers e, ø, o, a hebben alleen in beklemtoonde lettergrepen een langere klinkerduur, terwijl ze in onbeklemtoonde lettergrepen kort zijn, net als i, y, u. In een woord als piano met de woordklemtoon op de tweede lettergreep, is er dus geen verschil in duur tussen de i in de eerste lettergreep en de o in de laatste lettergreep en is enkel de a lang (dus piˈa:no).
Verder is er ook een verschil in lengte tussen klinkers met de secundaire klemtoon van een woord, en die zonder klemtoon. In een woord als rododendron is de eerste o dus langer dan de tweede, omdat de eerste o secundaire klemtoon draagt (ˌrodoˈdɛndrɔn), terwijl de tweede o onbeklemtoond is.
Bron: Rietveld et al. (2004).
De toekenning van klinkerlengte is dus een allofonisch proces dat onder andere bepaald wordt door prosodische factoren, zoals woordklemtoon. Hierbij speelt ook het proces van klinkerverkorting een rol: door dit proces kunnen gespannen klinkers in lettergrepen zonder hoofdklemtoon (zoals de eerste lettergreep van pacificatie) verkort worden uitgesproken.
Naast prosodische factoren hebben ook andere fonologische aspecten een effect op de duur van klinkers. Zo stelt Nooteboom (1971: 399-401) vast dat in nonsenswoorden met bilabiale medeklinkers (van het type pVpVpVp, waarbij V = klinker) opener klinkers langer duren dan geslotener klinkers, dat meer geronde klinkers langer duren dan minder geronde klinkers, dat sterk gespreide klinkers langer duren dan minder sterk gespreide klinkers en dat lipronding een sterker effect heeft op de duur van voorklinkers dan op die van achterklinkers.
Verder lezen
Literatuur
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Kathy Rys november 2020
    Interessante links