Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
20.7.1 Soorten constituenten als oorzakelijk object (eindred)
Het oorzakelijk object is meestal een nominale constituent (1) of een afhankelijke zin (2):
1aDe politie was de daders al een tijdje op het spoor.
bDe bevolking van Servië is het vertrouwen in de politiek kwijt.
cIk ben jullie zat!
2aDe minister-president is voornemens om een korte verklaring af te leggen in de Tweede Kamer.
bIk ben gewoon dat ze me aanvallen.
Als het oorzakelijk object de vorm aanneemt van een afhankelijke zin die achter de tweede zinspool staat, wordt het vaak voorafgegaan door het, zoals geïllustreerd in (3). In zulke zinnen noemen we het het voorlopig oorzakelijk object en de afhankelijke zin het eigenlijke oorzakelijk object.
3aIk ben het zat om altijd aardappelen te koken.
bDe buurtbewoners zijn het moe dat de chauffeurs uit sympathie claxonneren naar de jongeman.
Enkel bij gezegden die een waardering uitdrukken, is het heel soms mogelijk dat een bijwoordelijke constituent (4) of een adpositieconstituent (5) de functie van oorzakelijk object vervult:Dit komt ook voor bij gewend/gewoon zijn, waarvoor 'waardering uitdrukken' denk ik geen goede omschrijving is. Van maken: 'die een waardering of gewoonte uitdrukken'?
4Deze groep is beter gewend. Ze hebben ooit voor duizenden mensen opgetreden.
5Waar wil je verstoppertje spelen? Ik ben in de tuin beu.
ANS
Verder lezen
Nominalisaties als oorzakelijk object
Onder de nominale constituenten die als oorzakelijk object kunnen fungeren, vinden we ook nominalisaties. De kern van zo'n nominale constituent, een zelfstandig naamwoord, is afgeleid van een werkwoord, zoals gehuil van huil(en) in (6). De oorzakelijk objecten in de voorbeelden (6)-(8) zijn nominalisaties van, respectievelijk, type 1, type 2 en type 3:
6Ik ben je gehuil beu.nominalisatie van type 1
7Na 13 jaar Humo is de Coninck het interviewen van bekende Vlamingen beu.nominalisatie van type 2
8Ik ben die pillen slikken beu.nominalisatie van type 3
Vaste uitdrukkingen: het spoor bijster, ons leven niet zeker
Een aantal naamwoordelijke gezegden met oorzakelijk object is zich aan het ontwikkelen tot vaste uitdrukkingen. Zo lijkt het gezegde bijster zijn/raken vooral voor te komen met het spoor, en heel soms met het pad en enkele bijna-synoniemen als oorzakelijk object (9). Het gezegde niet zeker zijn lijkt dan weer voornamelijk voor te komen met mijn, haar, zijn, ... leven en, in mindere mate, mijn, haar, zijn, ... baan als oorzakelijk object (10).
9aWe zijn het spoor bijster geraakt.
bVeel partijen zijn hun oorspronkelijke pad bijster.
10aWant als ze zouden ontdekken dat ik uit Venetië kwam, waar de pest heerste, was ik mijn leven niet zeker.
bOok babysitters zijn hun baan niet zeker.
Wanneer wordt het voorlopig oorzakelijk object gebruikt?
Er bestaat variatie tussen naamwoordelijke gezegden in het gebruik van een voorlopig oorzakelijk object:
11aIk ben het beu dat iedereen zich met mijn leven bemoeit.
bIk ben beu dat iedereen zich met mijn leven bemoeit.uitgesloten
12aBent u het voornemens dat te doen?uitgesloten
bBent u voornemens dat te doen?
13aDe internationale gemeenschap is het zich bewust dat terrorisme met geweld alleen niet is te verslaan.
bDe internationale gemeenschap is zich bewust dat terrorisme met geweld alleen niet is te verslaan.
Een eerste groep gezegden wordt steeds met een voorlopig oorzakelijk object gebruikt in de standaardtaal, zoals beu zijn in (11). Een tweede groep gezegden lijkt uitsluitend zonder voorlopig oorzakelijk object voor te komen, zoals voornemens zijn in (12). Tot slot is er een derde groep gezegden die zowel met als zonder voorlopig oorzakelijk object voorkomen, zoals bewust zijn in (13).Ik kom de variant met 'het' bij zich bewust zijn vrijwel niet tegen, niet in het CHN, niet in het OpenSoNaR. Deze laatste zin (over de derde groep) lijkt nu te suggeren dat de twee varianten heel gelijkwaardig zijn, maar zich bewust zijn past dus eerder bij de tweede groep. Voorstel Frank: Beter hier voorbeelden met gewend zijn te gebruiken (zijn gewend dat 683 hits in CHN, zijn het gewend dat 193)? Maaike: we kunnen dan doen bIjv. 13a Ze zijn het gewend dat er naar hen geluisterd wordt.; 13b Ze zijn gewend dat er naar hen geluisterd wordt. (iets aangepast, beide uit het CHN). Het is tot dusver niet precies in kaart gebracht welke gezegden tot welke groep behoren, of welke gezegden uit de laatste groep een voorkeur hebben voor de vorm met of zonder voorlopig oorzakelijk object.
Gezegden die altijd of nooit met een voorlopig oorzakelijk object voorkomen
Verdieping
Gezegden die altijd of nooit met een voorlopig oorzakelijk object voorkomen
Het is weliswaar vaak mogelijk een voorbeeld te vinden in natuurlijk taalgebruik waarbij een gezegde dat normaal enkel met een voorlopig oorzakelijk object kan voorkomen, toch zonder oorzakelijk object gebruikt wordt, of omgekeerd. Deze extra vind ik verwarrend. Wil die alleen het oordeel 'uitgesloten' voor 'beu dat' nuanceren? Dan lijkt me een specifiekere noot meer op zijn plaats. Als het omgekeerde inderdaad ook het geval is ('het voornemens zijn dat', of gaat het om een ander gezegde?), dan zou er hier ook een voorbeeld van gegeven moeten worden. Ik kom 'het voornemens dat' online eigenlijk niet tegen, misschien 1 of 2 keer. In nog algemenere zin geeft de hoofdtekst al aan dat hier nog niet goed naar gekeken is, en dat de groepen dus sowieso niet duidelijk zijn.Zo’n voorbeeld is te vinden in (i). De status van dit soort voorbeelden is echter twijfelachtig. Dit is vergelijkbaar met gezegden met een direct object.
Literatuur: Broekhuis & Corver (2013: 645-647, 660-661, 675-678, 723-725)
iBedrijven zijn beu dat ze ontzettend veel kosten hebben aan de schade van de smartphones.twijfelachtig
Internet 
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taalportaal
    Taaladvies
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Dirk Pijpops april 2023
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 hoofdstuk 20,../../data/archief/ans2/e-ans/20/body.html;
    Interessante links