Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • DBNL
  • Taaladvies.net
  • Wikipedia
  • Google
20.3.4 Schijnbare directe objecten
In deze paragraaf bespreken we drie gevallen waarbij een woord lijkt op een direct object, maar we het echter beschouwen als deel van het gezegde.
Verder lezen
In voorbeeldzin (1) lijkt het erop dat gitaar het direct object vormt bij het intransitieve werkwoord spelen. Gitaar vormt hier echt geen zelfstandige naamwoordelijke constituent: het is bijvoorbeeld onmogelijk een determinator of een adjectief toe te voegen aan gitaar, zoals geïllustreerd in (2). We beschouwen gitaar in zulke zinnen daarom als deel van een intransitief werkwoordelijk gezegde. Vaak worden beide delen van het gezegde in zulke gevallen dan ook aan elkaar geschreven, zoals bij pianospelen in (3).
1Het enige wat ik weet is dat hij Steve heet en gitaar speelt.
2Het enige wat ik weet is dat hij Steve heet en zijn eigen gitaar speelt.uitgesloten
3Maar als je pianospeelt, heb je een heel intieme relatie met het instrument.
Het is enkel mogelijk een determinator of een adjectief toe te voegen aan gitaar wanneer het werkwoord spelen intransitief gebruikt wordt met een voorzetselobject, zoals (4) laat zien, of wanneer het prefix be- gebruikt wordt om spelen transitief te maken, zoals gebeurd is in (5).
4Je speelt op mijn gitaar!
5Steve Vai zou daar iets aan kunnen doen, als hij de volgende keer die driehalzige gitaar bespeelt.
Het wederkerende voornaamwoord bij verplicht wederkerende werkwoorden, zoals schamen in (6) of vergissen in (7), wordt ook als deel van het gezegde beschouwd, en niet als direct object. Bij sommige gezegden is het dan ook mogelijk dat een andere constituent bij een verplicht wederkerend werkwoord staat die wél de functie van direct object vervult, zoals de afhankelijke zin hoe het kon dat ze deze tuin niet eerder hadden gezien in (8).
6Ik schaamde me.
7Hij vergiste zich in Euripides' hang naar het beestachtige.
8De kameraden vroegen zich af hoe het kon dat ze deze tuin niet eerder hadden gezien.
Let op: niet alle werkwoorden die voorkomen met een wederkerende voornaamwoord, zijn verplicht wederkerende werkwoorden. Bij toevallig wederkerende werkwoorden, zoals wassen in (9a) of scheren in (10a), kan het wederkerend voornaamwoord wel de functie van direct object vervullen. Aangezien er maximaal één direct object per gezegde voorkomt, is het bij deze werkwoorden dan ook onmogelijk dat een andere constituent ook de functie van direct object opneemt. Bij de toevallig wederkerende werkwoorden is het steeds mogelijk het wederkerend voornaamwoord te vervangen door een andere constituent, zoals zijn zoontje in (9b) of onze schapen in (10b).
Zie 2.2.4 Wederkerende (reflexieve) en niet-wederkerende (niet-reflexieve) werkwoorden voor het onderscheid tussen verplicht en niet-verplicht wederkerende werkwoorden.
9aHij wast zich drie keer per dag.zich = direct object
bHij wast zijn zoontje drie keer per dag.zijn zoontje = direct object
10aMijn man scheert zich op dezelfde wijze.zich = direct object
bMijn man scheert onze schapen op dezelfde wijze.onze schapen = direct object
Tot slot lijkt bij een aantal vaste uitdrukkingen een direct object voor te komen dat niet naar een entiteit in de wereld verwijst, zoals het in (11)-(17). Dit het wordt wel eens een loos direct object genoemd. We beschouwen het in deze zinnen niet als een direct object, maar als een deel van het gezegde.
11Ik krijg het warm.
12Ted heeft het goed bij me.
13Hij zette het op een lopen en verdween.
14Een enkele keer krijgen ze het aan de stok met soortgenoten.
15Ik kan het goed vinden met mijn muis.
16De onafhankelijke guerrillafilmer Gregg Araki brengt het er beter van af met zijn postmoderne versie van de screwball comedy.
17Hij heeft het gemunt op de VN-soldaten.
Literatuur
    Interessante links
    ANS
    Taalportaal
    Taaladvies
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 Dirk Pijpops april 2023
    2.1 januari 2019 Automatische conversie van ANS 2.0
    2.0 W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn 1997 hoofdstuk 20,../../data/archief/ans2/e-ans/20/body.html;
    Interessante links