Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • Wikipedia
  • Google
  • DBNL geheel / taalkunde
  • Taaladvies.net
29.3.2 Negatie en zinstype
Als mededelende zinnen ontkend worden, dan wordt de waarheidswaarde omgekeerd:
1aNederland is een monarchie.
bNederland is geen monarchie.
Er zijn ook andere zinstypes dan mededelingen. Als er een ontkenning in dat soort zinnen staat, heeft die ontkenning vaak een andere functie:
2Vragen
aGa je naar school?
bGa je niet naar school?
3Bevelen
aSlik die pil door!
bSlik die pil niet door!
4Beloftes
aIk beloof dat het hoofdstuk morgen af is.
bIk beloof niet dat hoofdstuk morgen af is.
Welke functie dit precies is, hangt af van het zinstype. Deze bespreken we hieronder.
Verder lezen
Ontkende vragen
Ontkende vragen zijn sterk gericht op een specifiek antwoord: ken ik u niet ergens van? suggereert dat de spreker de aangesproken persoon kent, en met is het geen schatje? laat de spreker duidelijk merken de 'het' een schatje te vinden. De vraag ben je nooit in Parijs geweest? kan de veronderstelling overbrengen dat je in Parijs hoort te zijn geweest, en de retorische vraag wie wil er nou niet de loterij winnen? sorteert voor op een positief antwoord (iedereen wil de loterij winnen).
Negatieve bijwoorden als zelden en nauwelijks zijn in vragen alleen acceptabel als echo: ben je zelden in Parijs geweest? is alleen bruikbaar in een context waarin gesproken is over zelden naar Parijs gaan. Een zelfde effect vinden we bij kon je er nauwelijks doorheen komen?
Eenzelfde echo-effect vinden we bij weinig: heb je weinig gegeten? is alleen bruikbaar in een echo-vraag. Daarentegen is de vraagwoordvraag waarom heb je weinig gegeten? wel acceptabel, want daar wordt weinig gegeten bevraagd (de negatie staat in het bereik van de vraag).
Bevelen
Ontkenning van bevelen (maar ook bijvoorbeeld adviezen en aanbevelingen) levert een verbod op: steel niet betekent verboden te stelen, je moet niet stelen. Wel moeten we onderscheid maken tussen echte imperatieven (doe niet, zit niet te klieren) (hier staat de negatie na de persoonsvorm) en andere bevelende uitdrukkingen (niet getreurd, niet zeuren, En onderweg niet blijven staan. Straks kom je weer te laat!) (waarbij de negatie voor het werkwoord staat). Niet alle bevelen laten zich goed ontkennen: naast zit stil is ?zit niet stiltwijfelachtig nauwelijks acceptabel (maar zit niet te lang stil is weer prima), en bevelen als ingerukt en opgehoepeld kunnen geen negatie krijgenwaarom is dat? is er iets generaliserends te zeggen over wel negatie bij 'getreurd' en niet bij 'ingerukt'? NEe. niets over te zeggen.. Omgekeerd hebben bevelen als niet getreurd geen tegenhanger zonder negatie.
Beloftes
Beloftes en andere uitingen waarbij de spreker een verplichting op zich neemt, veranderen bij ontkenning in een andere taalhandelinggebruik je 'taalhandelingen' hier als synoniem voor 'commissieven'? En 'taaldaad'? Dat zou dan wat explicieter moeten, met uitleg van wat het betekent. Wat hebben beloftes en verklaringen gemeen?: ik beloof dat ik kom is een belofte, maar ik beloof niet dat ik kom is een mededeling en geen belofte. Ik verklaar u hierbij man en vrouw en ik doop u Marie Henriëtte kunnen evenmin ontkend worden met behoud van de taaldaad; in ik verklaar hierbij dat u niet langer man en vrouw bent heeft de taalhandeling van verklaren bereik over de ontkenning.
Uitroepende zinnen
Uitroepende zinnen zoals wat een onzin! en dat je dat durft!in algemene zin zou ik het goed vinden als je de lezer eerst herinnert aan/vertelt wat dit voor zinstype is, hier 'uitroepende zinnen', en dan het effect van negatie beschrijft. hebben in het algemeen geen negatieve tegenhanger:
5aWat een onzin!
b*Wat geen onzin!
c*Wat niet een onzin!
6aWaar haalt ze het vandaan!
b*Waar haalt ze het niet vandaan!
7aAu!
b*Niet au!uitgesloten
8aNou en of!
b*Niet nou en of!uitgesloten
Bij uitroepende zinnen die beginnen met dat is de negatieve tegenhanger niet per se ongrammaticaal:
9aDat je dat durft!
bDat je dat niet durft!
De zinnen in (9) zijn allebei grammaticaal: in (9a) wordt verbazing uitgesproken over durven en in (9b) over niet durven; in (9b) wordt de verbazing zelf niet ontkend.
Literatuur
(Hoeksema 1992), (Zeijlstra 2004), (De Zeijlstra 2006)(Van der Wouden 2002)(Van der Wouden 1998), (Sassen 1976-1977), (Boogaart and Verheij 2013)
Literatuur
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0 T. van der Wouden januari 2021
    Interessante links