ANS | 20.6 Het voorzetselvoorwerp (voorzetselobject)

20.6 Het voorzetselvoorwerp (voorzetselobject)

De schuingedrukte zinsdelen in (1) en (2) zijn voorbeelden van het voorzetselvoorwerp (voorzetselobject). Ze beginnen met een vast voorzetsel, dat bepaald wordt door het gezegde: een werkwoordelijk gezegde, zoals in (1), of een naamwoordelijk gezegde, zoals in (2):

1aBuren hadden geklaagd over het lawaai.

CHN

bOok de kinderen kijken uit naar de verhuizing.

CHN

cWe waarschuwen al jaren voor de groeiende onveiligheid.

CHN

2aWe zijn het eens over de oplossing.

CHN

bIk was benieuwd naar het recept.

CHN

cVeel honden zijn bang voor vuurwerk.

CHN

Het vaste voorzetsel in een voorzetselvoorwerp heeft maar weinig betekenis en is meestal de enige mogelijkheid bij het gezegde. Daarin verschilt het van voorzetsels in bijvoorbeeld bepalingen van plaats of tijd. Daarin is het voorzetsel vaak wel te vervangen door een ander voorzetsel, met een andere plaats- of tijdsaanduiding tot gevolg:

3aIk heb gekozen voor een baan in het onderwijs.voorzetselvoorwerp

CHN

bIk heb gekozen achter/naast/in een baan in het onderwijs.uitgesloten

4Er stond een benzinepomp voor/achter/naast/tegenover het huis.bepaling van plaats

5De werkzaamheden beginnen voor/tijdens/in/na de zomer.bepaling van tijd

Het voorzetselvoorwerp kan een adpositieconstituent zijn, zoals in (1)-(3a), maar ook een afhankelijke zin, zoals in (6) en (7). We spreken dan van een voorzetselvoorwerpszin, schuingedrukt in deze voorbeelden:

6aSommige burgers klagen erover dat de bel veel te luid is.

CHN

bHondenbezitters klagen dat het geluid hun dieren van streek maakt.

CHN

7aIk ben er vooral benieuwd naar of mensen klaar zijn voor krokante sushi.

CHN

bIk ben vooral benieuwd of het ook op de langere termijn werkt.

CHN

Een voorzetselvoorwerpszin kan altijd vooraf worden gegaan door een voorlopig voorzetselvoorwerp, onderstreept in (6a) en (7a). Dat bestaat uit er + het vaste voorzetsel, zoals erover in (6a) en er … naar in (7a). Dit voorlopig voorzetselvoorwerp is niet altijd verplicht; het gebruik ervan verschilt per gezegde.

Het voorzetselvoorwerp als aparte categorie?

Verdieping

Het voorzetselvoorwerp als aparte categorie?

Het voorzetselvoorwerp heeft een aantal eigenschappen gemeen met sommige verplichte bepalingen. Er is daarom discussie geweest onder taalkundigen over de vraag of het voorzetselvoorwerp wel als een aparte categorie moet worden beschouwd.

Zie bijvoorbeeld Duinhoven (1989) en Schermer-Vermeer (2020), en de verwijzingen die daarin genoemd worden.

Een belangrijke reden waarom het moeilijk is het voorzetselvoorwerp scherp af te grenzen is dat het om een erg jonge categorie gaat.

Zie Van der Horst (2008), van der Horst en Van de Velde (2008) en Pijpops (2019: 32-34).

De meeste taalkundigen zijn het er nu wel over eens dat we het voorzetselvoorwerp als apart zinsdeel kunnen zien. Wel is er nog discussie over de vraag of een gezegde meer dan een voorzetselvoorwerp kan hebben.

Verder lezen

In de paragrafen hierna behandelen we de belangrijkste eigenschappen van het voorzetselvoorwerp in meer detail. We bespreken met welk soort constituenten het voorzetselvoorwerp gebruikt wordt en geven een overzicht van de gezegden die voorkomen met een voorzetselvoorwerp.

ANS

Taaladvies

Dagenta

Taalportaal

versie	redacteur(en)	datum	opmerkingen
3.0	Dirk Pijpops	januari 2026	Een tussentijdse versie van deze paragraaf werd van commentaar voorzien door Maaike Beliën, Timothy Colleman, Frank Landsbergen en Freek Van de Velde. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van dit hoofdstuk berust bij de redacteur(en).
2.1		januari 2019	Automatische conversie van ANS 2.0
2.0	W. Haeseryn, K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij, M.C. van den Toorn	1997	hoofdstuk 20,../../data/archief/ans2/e-ans/20/06/body.html;

Woordenboeken

Corpora en lexica

Overige bronnen