Woordsoorten: het adjectief
Hieronder staan lesideeën over het adjectief. De onderwerpen in deze lesideeën zijn gebaseerd op het ANS-hoofdstuk over het adjectief en de samenvatting ervan. De ideeën verschillen in hun mate van uitwerking.
De volledige tekst van elke oefening is te kopiëren voor eigen gebruik met de knop 'Kopieer tekst naar klembord' en vervolgens te plakken met ctrl+v.
De buigings-e (1)
In onderstaande drie zinnen komen verschillende adjectieven voor:
- Rotterdamse voetbalelftal uitgejouwd.
- Doek valt over ooit zo populaire Brugse festival Kookeet.
- Gents politiekorps houdt beklijvend eerbetoon voor vermoorde collega.
Opdracht
- In deze zinnen wordt het adjectief dan weer wel, dan weer niet verbogen. Uitgaande van de basisregel voor het gebruik van buigings-e, leg uit of men hier de verbogen of onverbogen vorm van het adjectief verwacht.
- In welke van bovenstaande zinnen wordt er afgeweken van de basisregel?
- Waarom is er variatie in het gebruik van buigings-e in de bovenstaande drie voorbeelden?
Achtergrond:
(a.) De basisregel zegt dat de onverbogen vorm van het adjectief alleen gebruikt wordt bij het-woorden in een indefiniete nominale constituent (NC) (dus na een onbepaalde determinator); in alle andere gevallen wordt het adjectief verbogen. De substantieven voetbalelftal, festival, politiekorps en eerbetoon zijn allemaal het-woorden die voorafgegaan worden door een adjectief. Alleen in het geval van eerbetoon is er sprake van een onbepaalde NC (een beklijvend eerbetoon), waarbij men het onbepaald lidwoord een er bij kan denken. De NC’s Rotterdamse voetbalelftal, Brugse festival Kookeet en Gents politiekorps zijn voorbeelden van definiete NC’s, je kunt er het bepaald lidwoord het bij denken. Volgens de basisregel moet het adjectief in dat geval verbogen worden. Maar omdat het hier om het-woorden gaat, die niet worden voorafgegaan door een bepaalde determinator, zou je een onverbogen adjectief verwachten. Dat het adjectief (Rotterdamse) toch verbogen is, heeft te maken met het feit dat het lidwoord hier voor de bondigheid is weggelaten. Dat is gebruikelijk in krantenkoppen.
(b.) In de laatste krantenkop wordt er dus afgeweken van de basisregel, want je kunt er een bepaald lidwoord het bij denken, en dan verwacht je de verbogen vorm.
(c.) Dat het adjectief in de laatste krantenkop niet verbogen is, heeft te maken met het feit dat dit een Belgisch-Nederlandse krantenkop is. In het Belgisch-Nederlands wordt de onverbogen vorm in deze gevallen beter geaccepteerd.
© Instituut voor de Nederlandse Taal
De buigings-e (2)
Het weglaten of toevoegen van de buigings-e kan leiden tot een betekenisverschil. Een voorbeeld is behandelend arts (een dokter die een bepaalde patiënt voor langere tijd begeleidt en behandelt) - behandelende arts (een dokter die toevallig iemand aan het behandelen is).
Opdracht: Leg uit welke mogelijke betekenissen je kunt krijgen bij:
- een buitengewoon/buitengewone hoogleraar
- een sociaal/ sociale werkster
© Instituut voor de Nederlandse Taal
De buigings-e (3)
In woordcombinaties die een 'beroemd persoon' aanduiden, blijft het adjectief meestal onverbogen, maar dit is niet verplicht. Volgens de literatuur (Tummers 2005) is er soms een betekenisverschil tussen de verbogen en de onverbogen vorm. Zo verwijst een groot geleerde over het algemeen naar 'iemand die als geleerde grote wetenschappelijke verdiensten of kwaliteiten heeft', terwijl een grote geleerde eerder iets zegt over zijn of haar gestalte. Andere voorbeelden zijn: een jong dichter ('een beginnend dichter') en een jonge dichter ('niet oud'), een knap pianist ('iemand die knap piano speelt') en een knappe pianist ('knap van uiterlijk') of een slecht docent ('iemand die slecht doceert') vs. een slechte docent ('moreel slecht'). Waarschijnlijk is de vorm met buigings-e in opkomst, voor beide betekenissen.
Opdracht: Zoek in het CHN (of bijvoorbeeld met Google) op hoe vaak 'een slechte docent' voorkomt in de betekenis 'moreel slecht', en hoe vaak in de betekenis 'iemand die slecht doceert'. Doe dit ook voor een aantal andere van deze woordcombinaties. Kun je concluderen dat er een betekenisverschil tussen de verbogen en de onverbogen vorm is of niet?
Tummers, José 2005. Het naakt(e) adjectief. Kwantitatief-empirisch onderzoek naar de adjectivische buigingsalternantie bij neutra. Proefschrift, KU Leuven.
Achtergrond:
© Instituut voor de Nederlandse Taal
Het voltooid deelwoord als adjectief
In beide onderstaande zinnen komt het adjectief gesloten voor:
- (De burgemeester liet de club wegens geluidsoverlast sluiten.) De door de burgemeester gesloten club was al lang een doorn in het oog van heel wat buurtbewoners.
- Op zaterdag stonden de vaste bezoekers dan ook voor gesloten deuren.
In (a) is gesloten een passief deelwoord dat een duidelijk werkwoordelijk aspect heeft (er wordt verwezen naar het proces van het sluiten) en waarbij er verwezen wordt naar de persoon die de actie uitvoert, namelijk de burgemeester. In (b) is gesloten een deverbatief adjectief met de betekenis 'dicht, niet open'. Volgens Coussé (2011) legt de 'verbale analyse' (d.w.z. als deelwoord) de nadruk op een proces in het verleden, terwijl de 'adjectivische analyse' (d.w.z. als deverbatief adjectief) focust op de huidige toestand van de referent. Een test om het onderscheid te maken is de combinatie met een hulpwerkwoord in de voltooide tijd: dit levert geen problemen op in het geval van een adjectivische analyse (bijv. de club is continu gesloten geweest), maar is onmogelijk in het geval van een verbale analyse (bijv. de club is door de burgemeester gesloten geweest).
Opdracht: Kun je nog andere deelwoorden bedenken waarbij een dergelijk contrast tussen een interpretatie als voltooid deelwoord en een interpretatie als deverbatief adjectief mogelijk is? Gebruik die voorbeelden in een zin, zodat het verschil duidelijk wordt. Pas de hierboven beschreven test toe om het verschil duidelijk te maken.
Coussé, E. 2011. On ambiguous past participles in Dutch. Linguistics 49, 611-634.
Achtergrond:
Een voorbeeld is getrouwd:
voltooid deelwoord, verbale analyse
- De vorige maand getrouwde vrouw vertrok op wereldreis.
- Test: ??De vrouw is door de ambtenaar getrouwd geweest.
deverbatief adjectief, adjectivische analyse
- De getrouwde vrouw maakte een reis in haar eentje.
- Test: De vrouw is al jaren getrouwd geweest.
Andere voorbeelden zijn: gescheiden, uitgestorven, gestuct.
© Instituut voor de Nederlandse Taal
Diepgaandst, drukstbezocht: samengestelde adjectieven en de trappen van vergelijking
Voor samengestelde adjectieven waarvan het tweede lid een deelwoord is, zijn er geen eenduidige regels voor de vorming van de trappen van vergelijking. Soms krijgt alleen het eerste lid vormveranderingen, in andere gevallen worden van de gehele samenstelling trappen van vergelijking gevormd:
- dichtbevolkt - dichter bevolkt – dichtstbevolkt, drukbezocht – drukker bezocht – drukstbezocht
- diepgaand – diepgaander – diepgaandst
Opdracht: Vorm de trappen van vergelijking voor de volgende adjectieven. Zoek bij twijfel op in een woordenboek en voer een zoekopdracht uit in een corpus (bijv. CHN) om na te gaan of er misschien toch verschillende vormen van de vergrotende en/of overtreffende trap mogelijk zijn.
- zachtgekookt
- hooggelegen
- hooggeplaatst
- ruimdenkend
- verstrekkend
- vergezocht
- hardhorend
- diepgravend
© Instituut voor de Nederlandse Taal
Relationele en kwalificerende adjectieven (1)
Terwijl men twee (of meer) kwalificerende adjectieven door middel van het nevenschikkend voegwoord en met elkaar kan verbinden (een aardige en intelligente dame) is het niet mogelijk een relationeel en een kwalificerend adjectief op die manier naast elkaar te gebruiken. Je kunt dus niet zeggen een virale en ernstige infectie (viraal = relationeel adjectief, ernstig = kwalificerend adjectief).
Opdracht: Leg uit waarom de volgende combinaties wel mogelijk zijn. Wat zijn de implicaties voor de betekenis?
- een waardig en koninklijk optreden
- warme en vaderlijke gevoelens
Achtergrond:
De adjectieven koninklijk en vaderlijke zijn normaal gesproken relationele adjectieven, maar niet in deze voorbeelden. Hier zijn het kwalificerende adjectieven, en daarom kunnen ze aan een ander kwalificerend adjectief worden nevengeschikt. Ze hebben dan ook een afwijkende betekenis. In (a) wordt met koninklijk niet bedoeld 'van de koning uitgaand' (zoals in een koninklijk besluit) maar wel 'zoals een koning betaamt, op een nette manier'. In (b) bedoelt men niet 'van een vader' maar 'zoals eigen is aan een vader'.
© Instituut voor de Nederlandse Taal
Relationele en kwalificerende adjectieven (2)
In een boekrecensie van het boek Cognitieve inleiding tot taal en taalwetenschap is te lezen: “Kortom, de titel van het boek vormt niet alleen een linguïstisch curiosum (een verhandeling over humor is toch niet noodzakelijk zelf ook geestig?), feitelijk is hij ook wat misleidend.”
- Leg uit hoe je ziet dat de auteur van deze recensie een relationeel adjectief als een kwalificerend adjectief interpreteert.
- Dit kan vervolgens aanleiding geven tot een discussie. Daartoe is ook dit fragment, afkomstig van een groep op Facebook, relevant:
Achtergrond:
(ad a.) De titel van het boek is Cognitieve inleiding tot taal en taalwetenschap. De auteur van de recensie beweert hier dat een inleiding toch niet cognitief kan zijn. Maar cognitief duidt hier niet een kwaliteit van de inleiding aan (en is dus geen kwalificerend adjectief) maar duidt aan dat het een inleiding over cognitieve taalkunde is. Het adjectief is dus als relationeel adjectief gebruikt.
(ad b.) In deze discussie kan er op gewezen worden dat de adjectieven cognitieve in cognitieve inleiding en Nederlandse in Nederlandse les geen eigenschap aanduiden van het substantief dat ze modificeren (want niet kwalificerend) maar dat ze de relatie uitdrukken tussen twee conceptuele entiteiten die worden opgeroepen door het basisnomen (resp. cognitie en Nederland) en het kernnomen (resp. inleiding en les). Het zijn relationele adjectieven. Een 'bewijs' daarvoor is bijvoorbeeld dat ze niet predicatief gebruikt kunnen worden: dus niet de inleiding is cognitief of de les is Nederlands.
© Instituut voor de Nederlandse Taal
Typisch Nederlandse en Belgische adjectieven
Lees Waarom Nederlanders voor Vlamingen vaak als kleuters klinken van Freek Van de Velde op Neerlandistiek.nl. Zie vooral punt 5 in dit artikel. Het gebruik van bepaalde adjectieven, zoals bijvoorbeeld lekker, wordt hier beschreven als typisch voor het Nederlands-Nederlands.
Opdracht
- Kun je nog meer adjectieven bedenken die veel frequenter of op een andere manier gebruikt worden in het Nederlands-Nederlands dan in het Belgisch-Nederlands?
- Kun je ook adjectieven noemen die typisch zijn voor het Belgisch-Nederlands?
- Blijkbaar roepen deze adjectieven die typisch zijn voor één variëteit van het Nederlands, maar niet voor de andere, sterke gevoelens op bij taalgebruikers. Discussieer hierover: wat zijn de gevoelens bij de studenten/leerlingen? Kennen zij misschien ook nog andere adjectieven, bijvoorbeeld uit de straattaal, jongerentaal…? Zo ja, wat betekenen die adjectieven en hoe worden ze gebruikt?
- Kloppen de intuïties wel altijd? Zoek in een corpus (CHN) de hierboven genoemde adjectieven op en kijk hoe vaak ze in een Nederlands-Nederlandse vs. een Belgisch-Nederlandse tekst voorkomen. Eventueel ook Surinaams-Nederlands?
Achtergrond:
(ad a.) O.a. de adjectieven leuk, gezellig. Er zijn meerdere blogs/artikelen te vinden over het gebruik van deze adjectieven door Nederlanders, bijvoorbeeld op Eudu.nl en op Neerlandstiek.nl
(ad c.) plezant, degoutant, plezierig, beu (nl. beu als voorbepaling bij een substantief, in tegenstelling tot NN waar het alleen predicatief gebruikt wordt, bijv. ik ben het beu)
© Instituut voor de Nederlandse Taal