ANS | Onderwijs e-ANS

Ontkenning

Hieronder staan lesideeën over ontkenning. De onderwerpen in deze lesideeën zijn gebaseerd op het ANS-hoofdstuk over ontkenning en de samenvatting ervan. De ideeën verschillen in hun mate van uitwerking.

De volledige tekst van elke oefening is te kopiëren voor eigen gebruik met de knop 'Kopieer tekst naar klembord' en vervolgens te plakken met ctrl+v.

Ontkenning

Bereik

Geef voor de onderstaande zinnen aan wat het bereik van de negatie is. Wat is het verschil in betekenis tussen beide zinnen?

Niet alle Schotten zijn zuinig.
Alle Schotten zijn niet zuinig.

Achtergrond:

Algemene Nederlandse Spraakkunst - lesideeën - ontkenning
© Instituut voor de Nederlandse Taal

Bereik en soorten negatie

Binnen de morfologische ontkenning onderscheiden we verschillende semantische types:

contradictoire negatie: iets bezit een bepaalde eigenschap of niet, en andere mogelijkheden zijn er niet, bijv. onbezield, onbevrucht
contraire negatie:iets bezit een bepaalde eigenschap, of niets, of niet, of geen van beide dan wel iets ertussenin, bijv. onaardig, ongezellig, ongemakkelijk, onbeperkt
pejoratieve negatie: afkeurend, bijv. onmens, onding

Kunnen de leerlingen/studenten nog andere voorbeelden bedenken van deze drie types? Bespreek klassikaal.

Achtergrond:

Algemene Nederlandse Spraakkunst - lesideeën - ontkenning
© Instituut voor de Nederlandse Taal

Dubbele ontkenningen

Bij dubbele ontkenningen hebben we te maken met twee ontkenningen in één zin. Bij meer dan twee ontkenningen spreken we niet van dubbele, maar van meervoudige ontkenningen. Soms heft de ene ontkenning de andere op, bijv. Het is nog nooit gebeurd dat Sofie geen voldoende had. Hier heffen nooit en geen elkaar op: men wil benadrukken dat Sofie altijd een voldoende heeft (type 1). Soms worden er twee of meer negatie-elementen gebruikt om de ontkenning in de zin te versterken (bijv. Ik heb nooit geen zin in die les.) Dergelijke meervoudige ontkenningen kunnen alleen in informele, gesproken taal gebruikt worden (type 2). Meervoudige ontkenningen worden soms ook (foutief) gebruikt in een situatie waarbij de schrijver/spreker zelf in de war is geraakt en niet uitdrukt wat hij eigenlijk bedoelt. (type 3) Opdracht

Zeg voor de onderstaande voorbeelden met welk type je te maken hebt.
Duid de verschillende elementen van de meervoudige negatie aan.
Bespreek of het gebruik van negatie in die zin een probleem is en zo ja, hoe je het zou oplossen.

Er zijn nogal wat misverstanden over het donorschap. En dat is jammer, want daardoor dragen veel te weinig mensen nog geen donorcodicil. Bron: Brochure Donorcodicil; voorbeeld uit Burger, Peter & Jaap de Jong, 2009, Handboek stijl. Adviezen voor aantrekkelijk schrijven. Groningen/Houten: Noordhoff Uitgevers, p. 140.
Ik denk dat in die klas niemand nog geen corona heeft gehad.
Het is niet zo dat hij niet wil, hij kan het gewoon niet vanwege diens psychiatrische problematiek. Ik verzoek het hof daarom de maatregel te beëindigen. Bron: Google, geraadpleegd op 27 januari 2022
Waarom zijn er nog zoveel mensen die ontkennen dat corona niet bestaat. Denken jullie nu dat heel de wereld onder hetzelfde hoedje speelt. Mensen word wakker corona is een gevaarlijk virus. Bron: Facebook, 5 oktober 2020
Het is nog nooit gebeurd dat ik niet weg kon. Wat dat betreft, is mijn baan heel vrij", vertelt John. Bron: Google, geraadpleegd op 27 januari 2022
'Oh…!' Robby stampte kreunend van ergernis heen en weer langs de waterkant. 'Hoort nou toch 's zo'n intellectueel! Jij snapt ook niks, he, jij? Jij hebt nooit nergens niet van gehoord, he? Nee! nee! en nog 's nee! (…)'. Bron: Weerborstels van A.F.TH. van der Heijden, p. 60
Niks geen tralala! Stevig Rotterdams blond bier. Zowel geschikt voor de echte zeebonk als je kleine zussie. Bron: bier-online.nl/product/niks-geen-tralala/
Met een bladvanger of bladscheider voorkomt u op een eenvoudige en efficiënte manier dat de hemelwaterafvoer niet verstopt kan raken. Bron: www.wildkamp.nl
Verbier ging skiën en hij kan de drukte er dus niet vergelijken met een 'normaal' jaar. Maar ik zag er geen enkele reden om mensen af te raden om niet te gaan skiën. Bron: De Standaard, 30 december 2020
En het is toch nooit niks
En het is toch nooit niks
Of da ge u wonde na likt
Of oe eigen in de fik stikt
Het is altijd dezelfde shit
Waardat ge zelf mee zit Bron: Nooit niks, Fixkes
Op het moment dat er ergens iets aan de hand is, worden wij door dit soort bedrijven gewaarschuwd. Uiteraard moeten wij bij overvallen dan zien te voorkomen dat er geen schietpartijen plaatsvinden. Bron: Utrechts Nieuwsblad; voorbeeld uit Burger, Peter & Jaap de Jong, 2009, Handboek stijl. Adviezen voor aantrekkelijk schrijven. Groningen/Houten: Noordhoff Uitgevers, p. 140.

Achtergrond:

Algemene Nederlandse Spraakkunst - lesideeën - ontkenning
© Instituut voor de Nederlandse Taal

Negatief-polaire woorden en uitdrukkingen (I)

Een negatieve omgeving is een beperkte omgeving. Meestal komt daar een expliciet negatie-element in voor, maar dat is niet noodzakelijk het geval, zo kan het ook gaan om een negatief-polaire uitdrukking. Hoeven kan enkel gebruikt worden in negatieve omgevingen; het is een negatief-polaire uitdrukking. In de volgende zinnen is er sprake van een negatieve omgeving. Onderstreep het woord of de uitdrukking dat/die het gebruik van hoeven mogelijk maakt.

Dat hoef je niet te doen.
Je mag hier naar binnen zonder je paspoort te hoeven laten zien.
Je hoeft van mij maar één klusje te doen.
Ze werken harder dan zou hoeven.
De stallen hoeven zelden te worden gelucht.
Niemand hoeft me te vertellen wat ik moet doen.
Als ik ook maar iets hoeft te doen, ben ik weg.
Zodra je een fout maakte, hoefde je niet terug te komen.
Hoogstens drie bomen hoefden gekapt te worden om het bos gezond te houden.
Het duurt zeker nog een uur voordat je hoeft op te staan.

Achtergrond:

Algemene Nederlandse Spraakkunst - lesideeën - ontkenning
© Instituut voor de Nederlandse Taal

Negatief-polaire woorden en uitdrukkingen (II): moeten en hoeven

In het Nederlands-Nederlands (NN) is moeten een positief-polaire uitdrukking: in Je moet niet komen kan moeten dus niet in het bereik van een negatie staan; integendeel, niet staat in het bereik van moeten en de interpretatie is dus: wat moet je? > niet komen. In het Belgisch-Nederlands (BN) en Surinaams-Nederlands (SN) is moeten echter niet positief-polair. Dit betekent dat Je moet niet komen geïnterpreteerd kan worden als 'Het is noodzakelijk dat je niet komt', 'Je mag niet komen' (de Nederlands-Nederlandse betekenis), maar ook, en zelfs vaker, als 'Het is niet noodzakelijk dat je komt' of 'Je hoeft niet te komen'. Deze opdracht bestaat uit twee delen. Opdracht (1) kan men ook overslaan, maar het lezen van deze tekst kan wel helpen bij de oefening in (2). Opdracht 1 Lees de paragraaf 2.3.1.1.1 Moeten en hoeven in negatief-polaire contexten uit Diepeveen, Janneke, Ronny Boogaart, Jenneke Brantjes, Pieter Byloo, Theo Janssen & Jan Nuyts, m.m.v. Hanne Kloots (2006). Modale uitdrukkingen in Belgisch-Nederlands en Nederlands-Nederlands: Corpusonderzoek en enquête. Münster: Nodus Publikationen/Amsterdam: Stichting Neerlandistiek VU. Belangrijk om uit deze tekst te onthouden zijn de volgende punten:

"Niet moeten komt immers ook in NN voor (zie Tabel 2), maar heeft er een beperkter gebruik: niet moeten drukt in NN een soort advies uit: 'het is beter dat niet'. Niet moeten heeft dan een betekenis die 'tegengesteld' is aan moeten."
"In BN is die 'tegengestelde' lezing van niet moeten niet de enig mogelijke lezing omdat niet moeten ook het semantische domein van NN niet hoeven bestrijkt, dus de ontkenning of omkering van een verplichting/noodzakelijkheid ('het is niet noodzakelijk dat…'). Niet moeten heeft dan een betekenis die 'complementair' is met moeten."
"De detailanalyse bevestigt dus dat de constructie niet moeten in NN vaker een betekenis heeft die tegengesteld is aan moeten. Dat BN-sprekers met niet moeten een complementaire betekenis kunnen aanduiden, kan gevolgen hebben voor de communicatie met NN-sprekers, zoals Van der Wouden (1998: 90-91) terecht opmerkt: “het gevolg is dat een zin als je moet niet komen dubbelzinnig of vaag is tussen 'je hoeft niet te komen' en 'je bent verplicht, niet te komen' ” (resp. onze 'complementaire' en 'tegengestelde' lezing)."

Opdracht 2. Analyseer en bespreek klassikaal het gebruik van moeten en hoeven in (een selectie van) de fragmenten hieronder, of zoek zelf fragmenten op in kranten, romans, corpora, het internet; hierbij kunnen vragen gesteld worden als:

Wat wordt er uitgedrukt: ‘het is beter dat niet …’, ‘het is niet noodzakelijk dat…’ of ‘het is noodzakelijk/verplicht dat niet …’?
Zegt de betekenis van het gebruik van moeten/hoeven iets over de herkomst van de tekst (NN/BN)?
Is er twijfel mogelijk tussen twee lezingen?
Staan er in de zinnen met moeten/hoeven nog (negatieve) elementen die het gebruik van moeten/hoeven mogelijk maken? Zie ook de overzichtstabel in 29.5