Voorbeeldzoeker x
(typ in het invoerveld om het voorbeeld te wijzigen)
zoek dit voorbeeld in:
ANS

Woordenboeken

  • INT (500 AD - heden)
  • Etymologiebank
  • Woordenlijst.org

Corpora en lexica

  • Corpus Hedendaags Nederlands Clarin login
  • GrETEL (CGN, Lassy)
  • SoNar Clarin login
  • Delpher
  • Celex Clarin login

Overige bronnen

  • Taalportaal
  • Wikipedia
  • Google
  • DBNL geheel / taalkunde
  • Taaladvies.net
Soorten directionele voorzetsels en functies
  • Directionele voorzetsels roepen altijd het idee van een pad op, namelijk een richting of een route.
  • In de voorbeelden hieronder verplaatst iemand of iets zich langs dat pad:
    1aZe springt van haar stoel om een boek te halen.
    bZe fietsen langs de rivier.
    cMorgen rijden we samen richting Antwerpen.
  • De voorzetsels beschrijven een pad, bijvoorbeeld in (a) een pad dat loopt van ergens op de stoel naar ‘weg van de stoel’;
  • het complement van het voorzetsel (en dus eigenlijk het referentieobject, i.e. het object waar het complement naar verwijst) is daarbij het baken of ijkpunt ten opzichte waarvan het pad kan worden gelokaliseerd.
  • Op basis van de oriëntatie van het pad ten opzichte van het referentieobject onderscheiden we drie typen directionele voorzetsels
    • Bronvoorzetsels
      • Het referentieobject is het beginpunt van het pad.
      • Voorbeelden: van, uit, vanuit
      • Bijv. De kat springt van de stoel. (de stoel is het beginpunt)
    • Routevoorzetsels
      • Het referentieobject vormt de verbinding tussen het begin- en eindpunt van het pad.
      • Voorbeelden: langs, over, door
      • Bijv. Hij wandelt langs de oever van de rivier. (de oever van de rivier vormt de verbinding tussen het begin- en eindpunt van zijn wandeling)
    • Doelvoorzetsels
      • Het referentieobject vormt het eindpunt van het pad.
      • Voorbeelden: richting, naar, tot
      • Bijv. Ik ga op de fiets naar school. (school is het eindpunt)
 
Verder lezen
Constituenten met directionele voorzetsels als kern kunnen verschillende functies vervullen:
  • Directionele voorzetsels in een bijwoordelijke bepaling van richting:
    • Beschrijven een pad waarlangs iets of iemand beweegt.
      • Bijv. De kat springt van de stoel, waarin de referent van het onderwerp (de kat) zich langs het pad beweegt;
      • Bijv. Onbekenden gooiden een steen door een ruit, waarin de referent van het lijdend voorwerp (een steen) langs het pad beweegt (door een actie van de referent van het onderwerp (onbekenden)).
    • Beschrijven een pad waarlangs er perceptie (bijv. kijken, staren) of sensatie (bijv. horen, klinken, galmen) plaatsvindt.
      • Bijv. Bezorgd kijken ze uit het raam.
      • Bijv. Het gelach en gebrul galmt over het hele terrein.
      • Bijv. Zijn geschreeuw klinkt tot in mijn kamer.
  • Directionele voorzetsels in een bijwoordelijke bepaling van plaats: In deze gevallen wordt er geen beweging langs het pad beschreven maar:
    • Iets of iemand strekt zich uit langs het pad.
      • De referent van het onderwerp heeft een min of meer langwerpige vorm die het pad beslaat.
      • Bijv. Mensen hingen uit het raam maar zwaaiden niet.
      • Bijv. De brug ligt over het Amsterdam-Rijnkanaal.
      • Bijv. Het meer strekt zich uit tot de horizon.
    • Verschillende personen of dingen zijn verspreid over het pad.
      • Bijv. Langs de straat bevinden zich veel nieuwe winkels.
      • Bijv. Verhuisdozen staan rondom ons opgestapeld.
      • Bijv. De programmeurs bevinden zich over de hele wereld.
    • Iets of iemand bevindt zich aan het eind van het pad.
      • Bijv. Eenmaal uit het bos wandel je tussen weiden en akkers.
      • Bijv. Voorbij het liftenblok bevindt zich de uitgang.
  • Directionele voorzetsels in een bijwoordelijke bepaling van tijd:
    • Zowel bronvoorzetsels (vanaf, van), routevoorzetsels (over, om, rond, door), als doelvoorzetsels (tot) kunnen gebruikt worden in een tijdsbepaling.
      • Bijv. Iedereen is welkom vanaf 15 uur.
      • Bijv. Van de week ben ik voor het eerst weer gaan zwemmen.
      • Bijv. De volgende bijeenkomst is over een half jaar.
      • Bijv. Om twee uur moet ik bij de kapper zijn.
      • Bijv. De brand brak uit rond middernacht.
      • Bijv. Door de week ben ik ook altijd druk met mijn werk.
      • Bijv. De vakantie duurt nog tot eind volgende week.
        Zie paragraaf 9.1.1.2 voor meer informatie over vaste combinaties in voorzetselconstituenten met tot.
  • Directionele voorzetsels in andere bijwoordelijke bepalingen:
    • o.a. bepaling van oorzaak:
      • Bijv. Uit gewoonte had ze papier en potloden mee voor de kinderen.
    • o.a. bepaling van modaliteit:
      • Bijv. Hij is naar alle waarschijnlijkheid een natuurlijke dood gestorven.
    • o.a. door-bepaling:
      • Bijv. Ze werden het café uitgezet door de politie.
  • Directionele voorzetsels in een voorzetselvoorwerp:
    • Sommige directionele voorzetsels vormen een vaste combinatie met een werkwoord; de constituent waarvan een dergelijk voorzetsel de kern vormt, is een voorzetselvoorwerp.
      • Bijv. Mijn gezin bestaat uit vier personen.
      • Bijv. Hij is geschrokken van de grote hond.
      • Bijv. Het kind smeekte om een snoepje.
      • Bijv. Een groep kinderen zocht naar eieren in de tuin.
      • Bijv. Die harde muziek leidt tot gehoorschade.
  • Directionele voorzetsels in zinsdeelstukken
    • Directionele voorzetsels kunnen voorkomen als (bijvoeglijke) nabepalingen bij een zelfstandig naamwoord.
      • In ruimtelijke nabepalingen
        • enkel als het idee van een pad wordt opgeroepen:
          • als het zelfstandig naamwoord een vorm van perceptie of sensatie uitdrukt
            • Bijv. het harde geluid uit de boxen
          • als het zelfstandig naamwoord naar iets verwijst met een langwerpige vorm
            • Bijv. die rare sjaal rond zijn nek
          • als het zelfstandig naamwoord zich bevindt aan het eind van een pad
            • Bijv. de winkel om de hoek
          • als het zelfstandig naamwoord een pad of beweging impliceert
            • Bijv. een trektocht door de bergen
            • Bijv. de boot naar Texel
          • In niet-ruimtelijke nabepalingen
            • Bijv. de hond van onze buren
            • Bijv. een boek over planten
Literatuur
    Versiegeschiedenis
    versie redacteur(en) datum opmerkingen
    3.0
    Interessante links